Tọa đàm khoa học: Một số vấn đề nổi bật về lý luận văn học trên thế giới và ở Việt Nam hiện nay

29/06/2019

Tọa đàm khoa học: Một số vấn đề nổi bật về lý luận văn học trên thế giới và ở Việt Nam hiện nay
Ngày 28/6/2019, tại trụ sở 1B Liễu Giai, Viện Thông tin KHXH đã tổ chức tọa đàm khoa học “Một số vấn đề nổi bật về lý luận văn học trên thế giới và ở Việt Nam hiện nay”. Diễn giả của buổi tọa đàm là PGS.TS. Nguyễn Văn Dân, nguyên Phó Viện trưởng Viện Thông tin KHXH, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam.

Tham dự buổi tọa đàm có PGS.TS. Lê Hải Đăng, Phó Viện trưởng Viện Thông tin KHXH, các nghiên cứu viên thuộc Khối Thông tin cùng nhiều cán bộ có quan tâm.

 

Trong bối cảnh sôi động của đời sống văn học - nghệ thuật với sự ra đời của không ít các trào lưu, trường phái mới, PGS.TS. Nguyễn Văn Dân đã chọn khái niệm “hậu hiện đại” và chủ nghĩa hậu hiện đại - một cái mốt trong các diễn đàn văn học hiện nay, được một số tác giả sử dụng trong nhận xét về giá trị của một số tác phẩm và sự kiện, hiện tượng trong đời sống văn học - nghệ thuật để thuyết trình, cung cấp thông tin.

 

 

Từ các ý kiến, quan điểm, cách hiểu khác nhau trên thế giới, PGS.TS. Nguyễn Văn Dân đã phân định ba nhóm quan niệm chính về chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học - nghệ thuật:

 

1. Chủ nghĩa hậu hiện đại như là đỉnh cao của chủ nghĩa hiện đại (quan điểm của Lyotard, Hassan). Nói cách khác, chủ nghĩa hậu hiện đại là “cơn kịch phát” của chủ nghĩa hiện đại hay là sự nối dài của chủ nghĩa hiện đại (quan điểm của Robert Hughes).

 

2. Chủ nghĩa hậu hiện đại như là sự quay trở về với truyền thống để chống lại chủ nghĩa hiện đại (quan điểm của Smith, Portoghesi, Lipovetsky...), đặc biệt là trong kiến trúc và nghệ thuật tạo hình, trong đó có sự kết hợp chiết trung giữa hiện đại với quá khứ (quan điểm của Christopher Masters).

 

3. Chủ nghĩa hậu hiện đại như là một sự vượt khỏi chủ nghĩa hiện đại, một phong trào lai tạp mới và tương phản với chủ nghĩa hiện đại (quan điểm của Jencks, Koehler...).

 

Đây là các quan niệm lý thuyết về bản chất của chủ nghĩa hậu hiện đại. Về đặc tính của chủ nghĩa hậu hiện đại, đa số các ý kiến đều nhấn mạnh tính phi lý tính hoặc phản lý tính, tính phi xác định, phi chủ thể, tính phân mảnh và tính đại chúng. Nhưng nhìn chung, hầu hết các ý kiến đều lấy chủ nghĩa hiện đại làm yếu tố quy chiếu để xác định cái gọi là chủ nghĩa hậu hiện đại.

 

 

Giả định có sự tồn tại của chủ nghĩa hậu hiện đại và để hiểu thế nào là chủ nghĩa hiện đại, diễn giả Nguyễn Văn Dân đã đề cập đến khái niệm “hiện đại” - một thuộc tính của các hiện tượng, sự vật thuộc thời hiện tại hoặc đương đại, cũng có nghĩa là một giai đoạn lịch sử cụ thể, từ đầu Chiến tranh thế giới thứ nhất năm 1914 đến nay. Chủ nghĩa hiện đại thường được dùng để chỉ một phong trào đổi mới văn học - nghệ thuật diễn ra chủ yếu ở phương Tây từ cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX, chống lại các giá trị bảo thủ của chủ nghĩa hiện thực. Trong lịch sử văn học - nghệ thuật, các trào lưu hiện đại chủ nghĩa xuất hiện từ đầu thế kỷ XX được coi là một cuộc cách mạng trong văn học - nghệ thuật, thường được gọi là “Phong trào nghệ thuật tiên phong thế kỷ XX”. Phong trào đó bao gồm các trào lưu diễn ra gần như đồng thời: chủ nghĩa dã thú, chủ nghĩa biểu hiện, chủ nghĩa vị lai, chủ nghĩa lập thể, chủ nghĩa Ðađa, chủ nghĩa siêu thực, chủ nghĩa trừu tượng, phong cách quốc tế trong kiến trúc...

 

Theo diễn giả Nguyễn Văn Dân, ở Việt Nam, từ trước đến nay, các thành tựu văn học - nghệ thuật hiện đại của thế giới đã được giới thiệu, nhưng chỉ dừng lại ở mức độ sơ lược, sao chép các cuốn sách của tác giả phương Tây, thiếu nhãn quan am hiểu của người có chuyên môn; việc đánh giá các trào lưu hiện đại chủ nghĩa vẫn chưa có sự nhất quán và thỏa đáng, dẫn đến sự hạn chế về giá trị khoa học và tác động đối với xã hội. Nhiều người trong giới nghiên cứu văn học - nghệ thuật không biết chủ nghĩa hiện đại có bao nhiêu trào lưu, có những tác giả tiêu biểu nào; khi nghe nói đến “hậu hiện đại” thì chỉ biết có “hậu hiện đại” và nghiễm nhiên coi các trào lưu hiện đại trong văn học - nghệ thuật xuất hiện từ đầu thế kỷ XX là “hậu hiện đại”. Nhiều người đã lấy các đặc điểm sẵn có của chủ nghĩa hiện đại để gán cho cái gọi là chủ nghĩa hậu hiện đại, đi đến chỗ tuyệt đối hóa chủ nghĩa hậu hiện đại mà quên mất chủ nghĩa hiện đại là gì, đánh mất hẳn một khâu quan trọng trong hệ thống các khái niệm và trào lưu văn học - nghệ thuật, khiến thuật ngữ “hậu hiện đại” trở nên mơ hồ, thậm chí vô nghĩa.

 

 

Phân tích, xem xét liệu chủ nghĩa hậu hiện đại thực sự có khác hay không khác với chủ nghĩa hiện đại, PGS.TS. Nguyễn Văn Dân đã dẫn ra nhiều quan điểm, thí dụ nhiều tác giả, tác phẩm và kết luận: Ngoại trừ lĩnh vực kiến trúc, chủ nghĩa hậu hiện đại chỉ nên hiểu là đỉnh cao hay giai đoạn “kịch phát” của chủ nghĩa hiện đại. Với nghĩa “kịch phát”, thuật ngữ “hậu hiện đại” hoàn toàn có thể được thay thế bằng thuật ngữ “hiện đại”, hoặc chính xác hơn là thay thế bằng thuật ngữ “siêu hiện đại” hay “tối hiện đại”. Theo tinh thần này, những hiện tượng “mới lạ” trong văn học đương đại hiện được nhiều người cho là “hậu hiện đại”, thực chất vẫn là một sự “nối dài” của chủ nghĩa hiện đại.

 

Diễn giả đồng thời khuyến nghị: (i) cần có quan điểm khách quan, cẩn trọng khi tiếp thu các quan điểm và lý thuyết của nước ngoài; (ii) cần xem xét lại một cách nghiêm túc thuật ngữ “hậu hiện đại”, cần có quan điểm logic khi áp dụng nó cho các trào lưu văn học - nghệ thuật; (iii) không tự tiện thay đổi tên gọi của các trào lưu đã được định danh là “hiện đại chủ nghĩa” trong lịch sử văn học - nghệ thuật để vô cớ gọi chúng là “hậu hiện đại”; (iv) tránh lãng quên chủ nghĩa hiện đại, tránh nhầm lẫn “hiện đại” với “hậu hiện đại” vì dễ dẫn đến nguy cơ làm rối loạn hệ thống lý luận văn học - nghệ thuật, rối loạn các giá trị đã được thiết lập của chủ nghĩa hiện đại, các tiêu chí đánh giá tác phẩm văn học đương đại, các tiêu chí tiếp nhận văn học - nghệ thuật của người đọc.

 

Tại buổi tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Văn Dân còn cung cấp nhiều tri thức, thông tin liên quan đến lý thuyết trung tâm - ngoại vi, lý thuyết toàn trị, khuynh hướng nghiên cứu phê bình sinh thái, đại tự sự và tiểu tự sự trong văn học…

 

Buổi tọa đàm đã thành công tốt đẹp!

 

 

 

 

-MD-

 

 

 

 


Các tin đã đưa ngày: