1. Số hóa lễ hội và văn hóa truyền thống

Nhật Bản có nhiều lễ hội địa phương gắn với lịch sử cộng đồng, tín ngưỡng và phong tục lâu đời. Hình ảnh, video, câu chuyện của người cao tuổi và quy trình tổ chức lễ hội có thể được số hóa, lưu trữ trên website hoặc thư viện số. Nhờ đó, những người trẻ sống xa quê vẫn có thể tìm hiểu về lễ hội của địa phương mình. Các tư liệu này cũng giúp lưu giữ những phong tục có nguy cơ mai một khi dân số nông thôn già hóa và số người trực tiếp tham gia lễ hội giảm đi. Điều quan trọng là công nghệ không thay thế việc tổ chức lễ hội ngoài đời thực, mà giúp lưu giữ ký ức cộng đồng và khuyến khích thế hệ trẻ tiếp tục tham gia. Người quan tâm tới các lễ hội truyền thống của Nhật Bản có thể tìm tới trang Matsurito - Website khám phá lễ hội truyền thống Nhật Bản, địa chỉ Website tại “https://matsurito.jp/matsuri/.” Cơ quan thực hiện trang Website này là công ty Canon Marketing Japan, triển khai các hoạt động hỗ trợ theo ủy thác của Cơ quan Văn hóa Nhật Bản (Agency for Cultural Affairs -文化庁- Bunkacho), trong khuôn khổ chương trình hỗ trợ các lễ hội và sự kiện truyền thống địa phương. Mục tiêu hoạt động của Website lấy chủ đề khám phá lễ hội Nhật Bản, nhằm giới thiệu sức hấp dẫn của các lễ hội và sự kiện truyền thống tại nhiều địa phương. Website hoạt động với các nội dung chính, bao gồm:

- Nội dung thứ nhất: Danh mục lễ hội được tổ chức tại các địa phương, kèm thông tin về tên lễ hội, địa điểm, thời điểm tổ chức và những đặc điểm tiêu biểu.

- Nội dung thứ hai: Các lễ hội được phân loại theo từ khóa và chủ đề, chẳng hạn như ẩm thực, trẻ em, trang phục, múa, thần thoại, nghi lễ cầu mùa và các hoạt động cộng đồng.

- Nội dung thứ ba: Bài viết chuyên đề tìm hiểu nguồn gốc, câu chuyện, tập quán và ý nghĩa văn hóa gắn với lễ hội.

- Nội dung thứ tư: Đăng tải hình ảnh và video về các lễ hội; một số nội dung ghi lại những hoạt động mà khách tham quan thông thường khó quan sát trực tiếp.

Website này góp phần ghi lại và phổ biến tri thức về các lễ hội, qua đó hỗ trợ việc truyền tải các giá trị văn hóa địa phương, các câu chuyện về lịch sử, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng giúp người xem hiểu lễ hội không chỉ là hoạt động vui chơi mà còn gắn với ký ức và bản sắc địa phương.

2. Nhật Bản xây dựng các nền tảng số về di sản văn hóa

Hiện nay, việc bảo tồn di sản văn hóa là việc làm rất cần thiết bởi lý do cốt lõi là bảo vệ giá trị tinh thần, di sản văn hóa (gồm cả vật thể và phi vật thể) là kết tinh qua nhiều thế hệ, giúp thế hệ sau hiểu được cội nguồn, lịch sử và truyền thống của dân tộc mình. Ngoài ra, việc chống mai một các di sản phi vật thể (như hát, múa, kịch nghệ, nghệ thuật dân gian) rất dễ bị lãng quên cùng với sự già đi của các thế hệ nghệ nhân nếu không có biện pháp lưu truyền. Hiểu được ý nghĩa quan trọng đó, Nhật Bản đã xây dựng các Website nhằm bảo tồn di sản văn hóa. Tiêu biểu là hai Website sau:

2.1. Cultural Heritage Online – Cổng thông tin di sản văn hóa Nhật Bản

Trang Website Cultural Heritage Online (https://online.bunka.go.jp/) do Cơ quan Văn hóa Nhật Bản (Bunkacho) vận hành, ra mắt chính thức vào ngày 26 tháng 3 năm 2008. Mục tiêu hoạt động của Website là tạo điều kiện để công chúng dễ dàng tiếp cận thông tin về di sản văn hóa Nhật Bản thông qua Internet. Phạm vi nội dung của Website là sử dụng khái niệm di sản văn hóa theo nghĩa rộng, bao gồm các thành quả văn hóa có giá trị lịch sử, dù là di sản vật thể hay phi vật thể. Cụ thể là:

- Thông tin về các di sản văn hóa được Nhà nước Nhật Bản chỉ định, lựa chọn hoặc đăng ký.

- Thông tin về các hiện vật và tác phẩm thuộc bộ sưu tập của những bảo tàng, bảo tàng mỹ thuật và cơ sở văn hóa tham gia cung cấp dữ liệu.

- Website có phần giới thiệu di sản và cơ sở dữ liệu cho phép tìm kiếm, xem thông tin về các di sản.

Với ba nội dung chính trên, cách thức tổ chức của Website là xây dựng bộ dữ liệu do các cơ quan và thiết chế văn hóa cung cấp, tập hợp lại để người dùng có thể tra cứu thông tin trên một cổng chung. Website mang rất nhiều ý nghĩa về bảo tồn, góp phần phổ biến thông tin về di sản, giúp công chúng tiếp cận tri thức văn hóa mà không phải chỉ dựa vào sách in hoặc chuyến tham quan trực tiếp. Mô hình Website này cho thấy lợi ích của việc xây dựng cổng thông tin di sản quốc gia, trong đó dữ liệu từ nhiều đơn vị được tập hợp và tổ chức để phục vụ tra cứu.

2.2. Ngân hàng nội dung số về di sản văn hóa

Cơ quan Văn hóa Nhật Bản đã xây dựng một trang Website cung cấp hình ảnh, video độ phân giải cao và sử dụng nội dung thực tế ảo (VR) về các di sản văn hóa, đền chùa và sự kiện truyền thống. Những tư liệu này được sử dụng để phát triển nội dung giáo dục, giới thiệu văn hóa và quảng bá địa phương. Địa chỉ trang Website là “https://cb.bunka.go.jp/ja”. Tên đầy đủ của Website là Cultural Properties Digital Content – Kho nội dung số về tài sản văn hóa. Cơ quan chủ quản của Website là Cơ quan Văn hóa Nhật Bản (Bunkacho). Mục tiêu hoạt động của Website nhằm cung cấp thông tin đa ngôn ngữ và tư liệu hình ảnh, video chất lượng cao nhằm giới thiệu các tài sản văn hóa cùng sức hấp dẫn của những địa phương nơi di sản hiện diện. Ba trụ cột hoạt động chính của Website bao gồm:

- Hình ảnh độ phân giải cao về các di sản, trong đó có quốc bảo và tài sản văn hóa quan trọng.

- Video giới thiệu di sản, địa điểm lịch sử và những câu chuyện văn hóa gắn với các địa phương.

- Tư liệu VR và hình ảnh toàn cảnh độ phân giải cao, giúp người dùng quan sát di sản bằng hình thức trực quan.

- Các danh mục theo chủ đề như di sản thế giới, câu chuyện di sản Nhật Bản, thành quách, đền chùa, sự kiện truyền thống và bốn mùa ở Nhật Bản.

Người dùng có thể tìm kiếm và tải xuống những tài nguyên được cung cấp. Việc sử dụng lại phải tuân theo điều khoản sử dụng và giấy phép được ghi cho từng nội dung. Website có ý nghĩa bảo tồn to lớn khi tư liệu hình ảnh và video có thể lưu giữ những góc nhìn trực quan về di sản, hỗ trợ việc giới thiệu và nghiên cứu các đối tượng văn hóa. Ý nghĩa thực tiễn của Website là một kho tư liệu tạo điều kiện để các tổ chức giáo dục, đơn vị truyền thông và hoạt động quảng bá du lịch sử dụng hình ảnh, video theo điều kiện được quy định.

3. Kho tư liệu số của Nhật Bản trên Internet

Chính phủ Nhật Bản xây dựng hai nền tảng tìm kiếm tài nguyên số quốc gia, trong đó có việc tìm kiếm các thông tin về di sản văn hóa và sự kiện truyền thống của Nhật Bản. Việc xây dựng các Website này cũng nhằm mục đích giúp người quan tâm có thể tiếp cận tốt hơn với tư liệu. Hai Website tiêu biểu bao gồm:

3.1. Nền tảng Japan Search (Tra cứu Nhật Bản)

Japan Search là một nền tảng quốc gia tập hợp siêu dữ liệu của các nguồn tài nguyên số thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, như sách/ấn phẩm, tài liệu chính thức, nhân văn và nghệ thuật, do Thư viện Quốc hội Nhật Bản vận hành, hợp tác với nhiều tổ chức khác nhau tại Nhật Bản theo các chính sách do Nhóm Nghiên cứu Thúc đẩy Lưu trữ Số hóa đề ra. Người dùng có thể tìm kiếm tư liệu từ nhiều đơn vị trên cùng một nền tảng. Địa chỉ Website tại “https://jpsearch.go.jp/en/about”. Cơ quan chủ quản của Japan Search là Thư viện Quốc hội Nhật Bản (National Diet Library - NDL) vận hành, phối hợp với nhiều tổ chức tại Nhật Bản theo định hướng thúc đẩy lưu trữ số. Phạm vi dữ liệu của Japan Search là nền tảng bao gồm thông tin về sách và ấn phẩm, văn bản chính thức, tài liệu nhân văn, nghệ thuật và những tài nguyên số thuộc các lĩnh vực khác. Nội dung hoạt động của Website này bao gồm:

- Cung cấp chức năng tìm kiếm siêu dữ liệu (Metadata) của các tài nguyên số được tổng hợp từ nhiều cơ sở dữ liệu.

- Liên kết thông tin từ các kho lưu trữ số và tổ chức tham gia, giúp người dùng xác định tài liệu cần tìm và nơi lưu giữ tài liệu.

- Cung cấp thông tin về chính sách, sáng kiến và hoạt động thúc đẩy lưu trữ số, bao gồm các hướng dẫn liên quan đến việc sử dụng tài nguyên.

- Điểm nổi bật: Japan Search không đơn thuần là một kho tài liệu tập trung; nền tảng còn đóng vai trò kết nối dữ liệu từ nhiều tổ chức khác nhau để việc tìm kiếm trở nên thuận tiện hơn.

Trang Website có ý nghĩa bảo tồn sâu sắc, việc liên kết các kho lưu trữ góp phần hỗ trợ bảo tồn, kế thừa và truyền tải văn hóa. Ý nghĩa thực tiễn của Website là nền tảng giúp tăng khả năng tìm kiếm và sử dụng tài nguyên số trong giáo dục, nghiên cứu, du lịch, phát triển địa phương và các hoạt động sáng tạo. Japan Search là ví dụ tiêu biểu về cách tổ chức dữ liệu văn hóa theo hướng liên thông.

3.2. Nền tảng National Archives of Japan Digital Archive (Lưu trữ quốc gia Nhật Bản về kỹ thuật số)

Đây là kho lưu trữ kỹ thuật số, do cơ quan Lưu trữ Quốc gia Nhật Bản chủ quản. Kho lưu trữ cho phép tìm kiếm hồ sơ và xem tài liệu số trực tuyến, gồm các tài liệu lịch sử, bản đồ cổ và sách cổ. Nguồn này bổ sung dẫn chứng về việc sử dụng công nghệ số để bảo tồn tư liệu lịch sử và giúp các thế hệ sau tiếp cận di sản tư liệu. Địa chỉ Website: “https://www.digital.archives.go.jp/?lang=en”. Cơ quan vận hành là cơ quan Lưu trữ Quốc gia Nhật Bản (National Archives of Japan – NAJ), phục vụ tra cứu các tài liệu lịch sử được cơ quan này lưu giữ.  Mục tiêu hoạt động của trang Website là cung cấp khả năng tiếp cận trực tuyến đối với thông tin danh mục tài liệu lưu trữ và nội dung số sẵn có, giúp người dùng tra cứu từ xa. Các nội dung hoạt động chính của Website bao gồm:

- Hồ sơ và tài liệu lịch sử thuộc phạm vi lưu giữ của Lưu trữ Quốc gia Nhật Bản.

- Các tài liệu nổi bật như Hiến pháp Nhật Bản, tài sản văn hóa quan trọng và những tài liệu có kích thước lớn hoặc màu sắc đặc biệt khó tiếp cận tại phòng đọc.

- Thông tin mô tả và dữ liệu danh mục giúp người dùng nhận diện tài liệu, tìm kiếm theo từ khóa hoặc sử dụng chức năng tìm kiếm nâng cao.

- Khi tài liệu có bản số hóa, người dùng có thể xem trực tiếp trên trình duyệt, in hoặc tải xuống. Website cũng hỗ trợ tìm kiếm liên thông với một số cơ sở dữ liệu khác.

Với bốn nội dung hoạt động trên, khả năng tiếp cận của Website rất đa dạng, có thể sử dụng Website trên máy tính, máy tính bảng và điện thoại thông minh. Tuy nhiên, không phải mọi tài liệu trong kho đều có bản số hóa để xem trực tiếp. Website về lưu trữ này có ý nghĩa bảo tồn quan trọng là cung cấp bản số hóa giúp mở rộng khả năng tiếp cận tài liệu và có thể hạn chế nhu cầu sử dụng trực tiếp bản gốc trong một số trường hợp. Ý nghĩa thực tiễn của Website là một kho lưu trữ hỗ trợ việc tìm kiếm và kiểm tra tư liệu lịch sử, phục vụ nghiên cứu về lịch sử.

4. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam từ trường hợp Nhật Bản

Chúng ta có thể thấy năm Website do các cơ quan chính phủ Nhật Bản khác nhau xây dựng và vận hành, phản ánh năm chức năng khác nhau, song đều nhằm bảo tồn và phát huy di sản văn hóa bằng công nghệ số của Nhật Bản. Có thể tóm tắt lại như sau:

- Trang Website Matsurito: Giới thiệu lễ hội, phong tục và văn hóa dân gian qua câu chuyện, hình ảnh và video

- Trang Cultural Heritage Online: Tập hợp thông tin về di sản văn hóa từ các cơ quan và thiết chế văn hóa.

- Trang Cultural Properties Digital Content: Cung cấp tư liệu hình ảnh, video và VR về tài sản văn hóa.

- Trang Japan Search: Kết nối và tìm kiếm siêu dữ liệu tài nguyên số từ nhiều cơ sở dữ liệu

- Trang National Archives of Japan Digital Archive:  Hỗ trợ tra cứu hồ sơ và tài liệu lịch sử được lưu giữ tại Lưu trữ Quốc gia Nhật Bản

 Từ việc tìm hiểu hoạt động của năm Website trên, chúng ta nhận thấy ba khả năng của chuyển đổi số trong việc giữ gìn di sản văn hóa và phát huy các giá trị truyền thống:

- Chuyển đổi số giúp mở rộng khả năng tiếp cận di sản: Người dùng có thể tìm hiểu lễ hội, hiện vật, hình ảnh và tài liệu lịch sử qua Internet, ngay cả khi không trực tiếp đến địa điểm lưu giữ. Đây cũng là mô hình có thể tham khảo khi xây dựng Website giới thiệu lễ hội Việt Nam, với điều kiện thông tin về nguồn gốc, địa điểm và chủ thể thực hành lễ hội phải được kiểm chứng kỹ càng và uy tín trước khi đăng tải.

- Các hình thức số hóa cần đa dạng và bổ trợ nhau: Cơ sở dữ liệu phù hợp với việc tra cứu; hình ảnh, video và VR giúp quan sát trực quan; còn các bài viết chuyên đề giúp giải thích bối cảnh lịch sử và ý nghĩa văn hóa. Việc xây dựng Website cho thấy số hóa di sản không chỉ dừng lại ở việc đăng thông tin mà còn có thể cung cấp tư liệu trực quan để tái sử dụng trong giáo dục và truyền thông. Đây là một hướng tham khảo tốt cho việc xây dựng kho ảnh, video di sản Việt Nam có thông tin bản quyền rõ ràng.

- Có thể liên kết dữ liệu, việc kết nối các kho tài liệu giúp người dùng tìm kiếm thuận lợi hơn, trong khi thông tin nguồn gốc và giấy phép giúp tài nguyên số được khai thác có trách nhiệm. Việc xây dựng các Website như trên cho chúng ta thấy việc kết hợp chức năng lưu trữ truyền thống với công cụ tra cứu trực tuyến. Như vậy, có thể gắn tài liệu số với thông tin mô tả, khả năng tìm kiếm và cần phải có quy định sử dụng rõ ràng.

Hiện nay, Việt Nam cũng đang tập trung nghiên cứu và áp dụng chuyển đổi số trong việc lưu giữ các di sản văn hóa dân tộc. Từ kinh nghiệm của Nhật Bản, chúng ta có thể học hỏi và áp dụng, tùy theo điều kiện và tình hình cụ thể của Việt Nam, nhằm đưa các di sản văn hóa tiếp cận với đông đảo người dân hơn nữa.

Tài liệu tham khảo:

1. Trang Website về lễ hội, phong tục của Nhật Bản: https://online.bunka.go.jp/about

2. Cultural Heritage Online - Cổng thông tin di sản văn hóa Nhật Bản: https://online.bunka.go.jp/

3. Ngân hàng nội dung số về di sản văn hóa: https://cb.bunka.go.jp/ja.

4. Nền tảng Japan Search: https://jpsearch.go.jp/en/about

5. Nền tảng National Archives of Japan Digital Archive: https://www.digital.archives.go.jp/?lang=en.

-Dẫn theo Cổng thông tin điện tử Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam-

Nguồn bài viết: Trang Thông tin điện tử Viện Nghiên cứu Châu Á - Thái Bình Dương

TS. Nguyễn Ngọc Phương Trang