Hội thảo vinh dự đón tiếp các đồng chí Lãnh đạo Đảng, Nhà nước: Đồng chí Trịnh Văn Quyết, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương; đồng chí Lê Hoài Trung, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao; các đồng chí Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng: GS.TS. Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm; đồng chí Phạm Quang Ngọc, Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên; các đồng chí lãnh đạo các cơ quan Trung ương: đồng chí Hoàng Đạo Cương, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; đồng chí Nguyễn Thị Quyên Thanh, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo; các đồng chí lãnh đạo tỉnh Hưng Yên: đồng chí Trần Quốc Toản, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; đồng chí Trần Quốc Văn, Chủ tịch Hội đồng nhân dân; và đồng chí Nguyễn Mạnh Quyền, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Hưng Yên.

Tham dự Hội thảo còn có hơn 300 đại biểu đến từ các ban, bộ, ngành Trung ương, các sở, ban, ngành, xã, phường tỉnh Hưng Yên; các nhà khoa học, chuyên gia đến từ nhiều cơ quan nghiên cứu, trường đại học và tổ chức khoa học trong cả nước; các đại biểu dòng họ Lê Việt Nam, dòng họ Lê Quý xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên.

Trong tiến trình lịch sử dân tộc, nhiều danh nhân văn hóa đã để lại những giá trị trường tồn, góp phần bồi đắp bản sắc và sức mạnh nội sinh của đất nước. Trong số đó, Lê Quý Đôn là nhà bác học lớn của Việt Nam thế kỷ XVIII, người kết tinh truyền thống hiếu học, tinh thần thực học và khát vọng phụng sự quốc gia của dân tộc. Di sản trước tác đồ sộ cùng tư tưởng vượt trước thời đại của ông tiếp tục có ý nghĩa sâu sắc đối với sự nghiệp phát triển văn hóa, giáo dục, khoa học và xây dựng đất nước hiện nay.

Khẳng định tầm vóc danh nhân văn hóa và giá trị trường tồn của di sản Lê Quý Đôn

Thay mặt Lãnh đạo Đảng, Nhà nước, phát biểu khai mạc và chỉ đạo Hội thảo, đồng chí Trịnh Văn Quyết, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương nhiệt liệt chào mừng sự góp mặt đông đảo của các đại biểu tham dự. Đồng chí nhấn mạnh, hội thảo càng có ý nghĩa khi ngày 31/10/2025, tại Kỳ họp lần thứ 43, Đại hội đồng UNESCO đã thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm ngày sinh Lê Quý Đôn. Đây là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với một trí tuệ lớn của Việt Nam, đồng thời đặt ra trách nhiệm tiếp tục gìn giữ, nghiên cứu và phát huy những giá trị di sản mà Lê Quý Đôn để lại vì sự phát triển của đất nước.

Theo đồng chí Trịnh Văn Quyết, lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước đã hun đúc nên nền văn hiến Việt Nam với nhiều bậc hiền tài, trong đó Lê Quý Đôn là một đỉnh cao của trí tuệ dân tộc. Không chỉ để lại hơn 40 bộ trước tác đồ sộ trên nhiều lĩnh vực, điều làm nên tầm vóc của Lê Quý Đôn còn là phương pháp nghiên cứu khoa học nghiêm cẩn, tinh thần thực học, thực nghiệp và khát vọng tìm tòi chân lý. 300 năm đã trôi qua nhưng những giá trị ấy vẫn giữ nguyên ý nghĩa đối với sự nghiệp phát triển đất nước hiện nay.

Đồng chí Trịnh Văn Quyết cho rằng, tư tưởng của Lê Quý Đôn về quản trị quốc gia, trọng dụng hiền tài, xây dựng kỷ cương phép nước, phát triển giáo dục và kinh tế vẫn mang tính thời sự sâu sắc. Những cảnh báo của ông về nguy cơ suy yếu quốc gia khi kỷ cương bị buông lỏng, đạo lý xuống cấp và hiền tài không được trọng dụng vẫn còn nguyên giá trị đối với công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, xây dựng xã hội kỷ cương, văn minh và phát triển.

Đặc biệt, đồng chí nhấn mạnh tư tưởng “phi nông bất ổn, phi công bất phú, phi thương bất hoạt, phi trí bất hưng” của Lê Quý Đôn vẫn là nguồn cảm hứng cho quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Theo đó, phát triển nhanh và bền vững không thể tách rời khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; mọi thành quả phát triển cuối cùng đều phải hướng tới nâng cao đời sống và hạnh phúc của Nhân dân.

Đồng chí Trịnh Văn Quyết cũng khẳng định, tinh thần độc lập, tự chủ và bản lĩnh ngoại giao của Lê Quý Đôn trong chuyến đi sứ nhà Thanh là minh chứng cho sức mạnh của văn hóa và tri thức Việt Nam trong giao lưu quốc tế. Cùng với đó, nhiều trước tác của ông, đặc biệt là “Phủ biên tạp lục” đã để lại những tư liệu lịch sử và pháp lý có giá trị về quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam đối với biển, đảo, góp phần phục vụ công tác bảo vệ chủ quyền quốc gia và thông tin đối ngoại.

Đồng chí Trịnh Văn Quyết nhấn mạnh, đất nước ta đang đứng trước thời cơ, vận hội lớn song song với những thách thức. Phát triển nhanh và bền vững đòi hỏi phát huy mạnh mẽ hơn nữa lòng yêu nước, tự tôn dân tộc, vai trò của văn hóa, giáo dục, khoa học, công nghệ. Quán triệt các nghị quyết trụ cột của Bộ Chính trị, nhất là Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa, chúng ta xác định rõ: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là sức mạnh nội sinh và động lực của phát triển; đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho con người, cho tương lai dân tộc.

Đồng chí nhấn mạnh, tôn vinh danh nhân văn hóa không chỉ để tri ân quá khứ mà còn nhằm khơi dậy những giá trị có khả năng dẫn dắt hiện tại và tương lai. Trở về với Lê Quý Đôn là để học tinh thần thực học, bản lĩnh đổi mới và khát vọng sáng tạo, từ đó tạo ra những giá trị mới phục vụ công cuộc xây dựng đất nước hiện đại, hội nhập nhưng vẫn bền vững trên nền tảng văn hóa, văn hiến dân tộc.

Để Hội thảo đạt kết quả thiết thực, đồng chí Trịnh Văn Quyết đề nghị các nhà khoa học tập trung làm rõ những giá trị cốt lõi trong tư tưởng và di sản của Lê Quý Đôn về lòng yêu nước, ý thức độc lập, tự chủ, trách nhiệm của trí thức đối với quốc gia; tiếp tục nghiên cứu hệ thống trước tác, phương pháp khảo cứu và tinh thần thực học của ông; luận giải những tư tưởng về canh tân đất nước, trọng dụng nhân tài, phát triển giáo dục, kinh tế và xây dựng kỷ cương pháp luật; khai thác các giá trị lịch sử, khoa học và pháp lý trong các trước tác liên quan đến chủ quyền lãnh thổ, biển đảo; đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát huy di sản Lê Quý Đôn gắn với phát triển văn hóa, giáo dục, khoa học và du lịch.

Phát biểu chào mừng Hội thảo, đồng chí Phạm Quang Ngọc, Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên khẳng định, Hưng Yên là vùng đất văn hiến, hiếu học, khoa bảng nổi trội, thời nào cũng có nhân tài, người đỗ đại khoa. Trải qua gần 10 thế kỷ khoa cử Việt Nam, Hưng Yên có 346 vị đỗ đại khoa, là một trong những địa phương có truyền thống khoa bảng tiêu biểu của cả nước. Trong dòng chảy lịch sử và truyền thống văn hiến vẻ vang ấy, Danh nhân văn hóa, nhà bác học Lê Quý Đôn là một trong những gương mặt xuất sắc của trí tuệ Việt Nam, một biểu tượng sáng ngời của tinh thần hiếu học, ý chí tự học, khát vọng khám phá tri thức và tinh thần phụng sự Tổ quốc, phụng sự Nhân dân.

Đồng chí Phạm Quang Ngọc nhấn mạnh, trong bối cảnh hiện nay, khi tỉnh Hưng Yên đang bước vào giai đoạn phát triển mới sau khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, với nhiều thời cơ, thuận lợi đan xen cùng những thách thức không nhỏ, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Hưng Yên lần thứ Nhất, nhiệm kỳ 2025-2030 khẳng định “phát triển văn hóa, con người là nền tảng” thì Hội thảo hôm nay càng có ý nghĩa quan trọng. Việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản của Lê Quý Đôn không chỉ là trách nhiệm đối với tiền nhân mà còn là nguồn lực tinh thần to lớn để giáo dục truyền thống hiếu học, khơi dậy khát vọng cống hiến, tinh thần đổi mới sáng tạo và ý chí vươn lên của các thế hệ hôm nay.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, đồng chí GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm khẳng định, trong lịch sử học thuật Việt Nam, ít có học giả nào để lại một di sản đồ sộ và toàn diện như Lê Quý Đôn. Một trong những đặc điểm nổi bật nhất của di sản Lê Quý Đôn là tính bách khoa. Trong quan niệm của ông, tri thức không tồn tại dưới dạng những lĩnh vực biệt lập mà luôn có mối quan hệ hữu cơ với nhau: hiểu lịch sử phải gắn với địa lý; nghiên cứu địa lý phải gắn với sản vật, dân cư và phong tục; quản trị quốc gia phải dựa trên hiểu biết đầy đủ về kinh tế, giáo dục, luật pháp và con người. Nhìn dưới góc độ khoa học hiện đại, nhiều công trình của ông có thể được xem là những nghiên cứu liên ngành về lịch sử, nhân học, dân tộc học, địa lý nhân văn, kinh tế học, thư mục học và khoa học quản trị. Mặc dù được hình thành trong khuôn khổ học thuật Nho giáo thế kỷ XVIII, nhưng nhiều phương pháp nghiên cứu mà ông sử dụng vẫn còn nguyên giá trị, đặc biệt là phương pháp khảo sát thực địa, đối chiếu tư liệu, phân loại thông tin và tổng hợp tri thức.

Chính vì vậy, nghiên cứu Lê Quý Đôn ngày nay không chỉ là nghiên cứu về một danh nhân, mà còn là nghiên cứu về lịch sử hình thành của nền tri thức Việt Nam, về bản lĩnh văn hóa của dân tộc và về những giá trị có thể tiếp tục soi sáng con đường phát triển đất nước trong thế kỷ XXI.

Đồng chí GS.TS. Lê Văn Lợi cho biết, để làm rõ tầm vóc và di sản của danh nhân, Ban Tổ chức đã định hướng Hội thảo tập trung đi sâu vào 05 nhóm chủ đề trọng tâm, gồm: Lê Quý Đôn với lịch sử, địa lý và chủ quyền quốc gia; Lê Quý Đôn với tư tưởng canh tân và phát triển đất nước: từ thực học đến quản trị quốc gia; Lê Quý Đôn với văn hóa và văn minh Việt Nam: khẳng định tầm vóc của một nhà bác học; Lê Quý Đôn với chủ nghĩa yêu nước, bản lĩnh văn hóa và ngoại giao Đại Việt; Lê Quý Đôn với quê hương Hưng Yên và sự lan tỏa của di sản văn hóa.

Chủ tịch Viện Hàn lâm - GS.TS. Lê Văn Lợi nhấn mạnh, một công trình khoa học lớn không bao giờ là kết quả của nỗ lực đơn lẻ, mà luôn được hình thành từ sự kế thừa, đối thoại và cộng hưởng của nhiều thế hệ học giả. Hội thảo hôm nay là một diễn đàn đối thoại học thuật như vậy: nơi kết nối các thế hệ nghiên cứu, thúc đẩy hợp tác liên ngành và định hình những hướng nghiên cứu mới về Lê Quý Đôn trong những năm tiếp theo.

Chuyển hóa di sản tri thức thành nguồn lực phát triển đất nước

Hội thảo đã nhận được hơn 70 tham luận của các nhà khoa học, chuyên gia đến từ nhiều cơ quan nghiên cứu, trường đại học, tổ chức khoa học, các bộ, ngành Trung ương và địa phương trong cả nước, gồm 2 phiên chuyên đề. Phiên 1: Lê Quý Đôn - Cuộc đời và sự nghiệp; Phiên 2: Lê Quý Đôn - Di sản và giá trị thời đại.

Các đại biểu, các nhà khoa học tập trung trao đổi, thảo luận, làm sáng tỏ nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn, tiếp tục khẳng định tầm vóc, giá trị trường tồn của di sản Lê Quý Đôn đối với nền văn hóa, học thuật và sự nghiệp phát triển đất nước. Những kết quả nổi bật của Hội thảo tập trung ở một số nội dung sau:

Thứ nhất, khẳng định tầm vóc của một nhà bác học lớn và giá trị học thuật bền vững của di sản Lê Quý Đôn. Các tham luận đã bổ sung nhiều luận cứ khoa học, khẳng định Lê Quý Đôn là hiện thân tiêu biểu của truyền thống hiếu học, tinh thần thực học và tư duy bách khoa của dân tộc Việt Nam. Khối lượng trước tác đồ sộ của ông không chỉ bao quát hầu hết các lĩnh vực tri thức đương thời như lịch sử, địa lý, triết học, kinh tế, giáo dục, văn hóa và ngoại giao, mà còn thể hiện phương pháp nghiên cứu khoa học tiến bộ, kết hợp chặt chẽ giữa khảo cứu thư tịch với khảo sát thực địa, giữa tư duy lý luận với thực tiễn, tạo nền tảng quan trọng cho truyền thống nghiên cứu liên ngành của Việt Nam.

Thứ hai, làm sâu sắc hơn giá trị tư tưởng của Lê Quý Đôn về quản trị quốc gia và phát triển đất nước. Nhiều tham luận đã phân tích những tư tưởng vượt thời đại của ông về xây dựng quốc gia dựa trên tri thức, đề cao kỷ cương, kết hợp hài hòa giữa đức trị và pháp trị, coi trọng cải cách kinh tế, giáo dục và đặc biệt là phát hiện, trọng dụng, bồi dưỡng hiền tài. Những tư tưởng đó tiếp tục gợi mở nhiều luận cứ có giá trị cho quá trình hoàn thiện thể chế, xây dựng nền quản trị hiện đại và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.

Thứ ba, bổ sung cơ sở khoa học về tư tưởng đối ngoại và giá trị lịch sử, pháp lý của di sản Lê Quý Đôn đối với sự nghiệp bảo vệ chủ quyền quốc gia. Hội thảo khẳng định những đóng góp nổi bật của Lê Quý Đôn trong việc thể hiện bản lĩnh, trí tuệ và vị thế của Đại Việt thông qua hoạt động ngoại giao và giao lưu học thuật. Đặc biệt, các nghiên cứu về “Phủ biên tạp lục” tiếp tục làm rõ giá trị sử liệu và pháp lý của tác phẩm trong việc phản ánh quá trình xác lập, thực thi và bảo vệ chủ quyền của Việt Nam đối với biển, đảo, nhất là quần đảo Hoàng Sa, đồng thời góp phần củng cố luận cứ phục vụ công tác thông tin đối ngoại trong bối cảnh hiện nay.

Thứ tư, đề xuất nhiều định hướng mới nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản Lê Quý Đôn trong thời đại số và hội nhập quốc tế. Các đại biểu thống nhất cho rằng, việc nghiên cứu và phát huy di sản của danh nhân cần được triển khai theo hướng liên ngành, hiện đại và gắn với chuyển đổi số; đẩy mạnh số hóa tư liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên sâu, tăng cường dịch thuật, quảng bá quốc tế và phát huy vai trò của ngoại giao văn hóa. Qua đó, đưa những giá trị tư tưởng, học thuật và nhân văn của Lê Quý Đôn tiếp tục lan tỏa trong đời sống xã hội, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và khẳng định vị thế của văn hiến Việt Nam trên trường quốc tế.

Phát biểu tổng kết Hội thảo, đồng chí Lê Hoài Trung, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao đánh giá cao chủ để và ý nghĩa của Hội thảo khoa học quốc gia “Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn - Di sản và giá trị thời đại”. Đây là một trong những diễn đàn học thuật có quy mô lớn nhất từ trước đến nay, nghiên cứu toàn diện về thân thế, sự nghiệp và di sản của danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn.

Đồng chí cho biết, trên cơ sở bám sát 05 nhóm chủ đề trọng tâm, các tham luận đã tiếp cận di sản Lê Quý Đôn từ nhiều góc độ khác nhau, bổ sung luận cứ khoa học có giá trị, tiếp tục khẳng định tầm vóc của một danh nhân văn hóa lớn, đồng thời gợi mở nhiều hướng nghiên cứu và phát huy di sản trong bối cảnh phát triển đất nước và hội nhập quốc tế.

Nhấn mạnh ý nghĩa của việc UNESCO ra Nghị quyết vinh danh Lê Quý Đôn, đồng chí Lê Hoài Trung cho rằng, đây là cơ hội quan trọng để quảng bá trí tuệ, văn hiến và các giá trị văn hóa Việt Nam tới bạn bè quốc tế. Đồng chí cho biết, Bộ Ngoại giao và Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam sẽ phối hợp chặt chẽ với tỉnh Hưng Yên tổ chức triển lãm giới thiệu về Nhà bác học, danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn tại Trụ sở UNESCO ở Paris (Pháp) vào tháng 10/2026.

Theo đồng chí Lê Hoài Trung, nhìn lại cuộc đời, sự nghiệp và khối lượng trước tác đồ sộ của Lê Quý Đôn không chỉ là sự tôn vinh một trí tuệ bách khoa kiệt xuất của thế kỷ XVIII, mà còn là dịp để khẳng định giá trị trường tồn của một di sản tinh thần tiếp tục soi sáng con đường phát triển của dân tộc. Hội thảo một lần nữa khẳng định, Lê Quý Đôn là biểu tượng của trí tuệ, bản lĩnh và tinh thần tự cường Việt Nam; những giá trị mà ông để lại vẫn là nguồn cảm hứng, bài học quý báu đối với công cuộc xây dựng và phát triển đất nước.

Hội thảo tiếp nối và phát triển những thành tựu nghiên cứu về danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, tiếp tục khẳng định tầm vóc lịch sử, giá trị khoa học và ý nghĩa thời đại của di sản mà ông để lại. Trên cơ sở kế thừa các kết quả nghiên cứu và bổ sung những cách tiếp cận mới, Hội thảo đề xuất nhiều định hướng, giải pháp khoa học nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản Lê Quý Đôn. Qua đó góp phần phát triển văn hóa, giáo dục, khoa học, xây dựng con người Việt Nam toàn diện, lan tỏa giá trị văn hiến Hưng Yên và phát huy di sản tri thức của ông trở thành nguồn lực nội sinh cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Trước khi diễn ra Hội thảo quốc gia “Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn - Di sản và giá trị thời đại”, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Bộ Khoa học và Công nghệ và tỉnh Hưng Yên cũng đã phối hợp phát hành đặc biệt bộ tem bưu chính Kỷ niệm 300 năm ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726-2026) với nghi thức ký bìa phát hành đặc biệt bộ tem, ký lưu niệm trên tranh tem của các đồng chí Ủy viên Bộ Chính trị: Trịnh Văn Quyết, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương; Lê Hoài Trung, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao; các đồng chí Ủy viên Trung ương Đảng: GS.TS. Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm; đồng chí Phạm Quang Ngọc, Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên; và đồng chí Phạm Đức Long, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ./.

-Dẫn theo Cổng thông tin điện tử Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam-

Nguyễn Thu Trang