Hội đồng nghiệm thu do PGS.TS. Tạ Minh Tuấn, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam là Chủ tịch Hội đồng; PGS.TS. Nguyễn Bích Thảo, trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội là Phó Chủ tịch Hội đồng. Các nhà khoa học khác trong Hội đồng gồm: GS.TS. Nguyễn Thị Quế Anh (trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội): Phản biện 1; TS. Nguyễn Tiến Đức (Viện Nhà nước và Pháp luật): Phản biện 2. Các Ủy viên Hội đồng gồm: PGS.TS. Trần Văn Nam, trường Đại học Kinh tế Quốc dân; TS. Nguyễn Linh Giang, Viện Nhà nước và Pháp luật; PGS.TS. Vũ Hùng Cường, Viện Thông tin KHXH.

Trên cơ sở cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm, cách tiếp cận theo vòng đời AI và khung phân tích theo vòng đời dữ liệu - mô hình - đầu ra, nhiệm vụ hướng đích tổng quan tình hình quy định pháp luật sở hữu trí tuệ liên quan đến sử dụng công nghệ AI ở một số nước trên thế giới, từ đó rút ra một số gợi mở hoàn thiện khung pháp luật sở hữu trí tuệ liên quan đến AI cho Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu được Chủ nhiệm nhiệm vụ báo cáo qua 03 phần nội dung:

Phần thứ nhất “Khái lược về trí tuệ nhân tạo và pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến trí tuệ nhân tạo” làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về AI và sở hữu trí tuệ, qua đó xây dựng nền tảng cho các nội dung phân tích tiếp theo. Theo đó, AI được hiểu là hệ thống dựa trên máy có khả năng xử lý dữ liệu để tạo ra dự đoán, nội dung, khuyến nghị hoặc quyết định với mức độ tự chủ khác nhau. Việc AI có khả năng “học” hay “tạo” nội dung chỉ phản ánh chức năng kỹ thuật, không đồng nghĩa với việc AI có ý chí hoặc tư cách chủ thể pháp luật. Vì vậy, khi xem xét các vấn đề sở hữu trí tuệ, cần tập trung vào dữ liệu đầu vào, sản phẩm đầu ra, mức độ đóng góp của con người và vai trò của các chủ thể tham gia.

Phần thứ hai “Quan điểm và thực trạng quy định pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến sử dụng trí tuệ nhân tạo ở một số nước” tập trung vào ba nhóm vấn đề. Về bảo hộ kết quả có sự hỗ trợ của AI, các hệ thống pháp luật được khảo sát nhìn chung vẫn yêu cầu xác định đóng góp sáng tạo hoặc sáng chế của con người và áp dụng các điều kiện bảo hộ thông thường; việc sử dụng AI không tự động làm phát sinh hoặc loại trừ quyền. Về kết quả không xác định được đóng góp của con người, xu hướng chủ đạo không công nhận AI là tác giả hoặc nhà sáng chế, dù Vương quốc Anh có quy định riêng đối với một số tác phẩm do máy tính tạo ra. Về bảo vệ quyền có trước, các quốc gia lựa chọn các cách tiếp cận khác nhau đối với việc sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI: Hoa Kỳ xem xét sử dụng hợp lý theo từng trường hợp; Liên minh châu Âu quy định ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu cùng cơ chế bảo lưu quyền; Nhật Bản chú trọng mục đích sử dụng không nhằm khai thác biểu đạt; Vương quốc Anh duy trì ngoại lệ hẹp hơn; Trung Quốc nhấn mạnh trách nhiệm kiểm soát nguồn dữ liệu. Điểm chung là việc xác định hành vi xâm phạm, trách nhiệm và biện pháp xử lý phải dựa trên quyền được bảo hộ, hành vi cụ thể và vai trò của từng chủ thể. Những khác biệt này cho thấy, kinh nghiệm nước ngoài cần được cân nhắc trong điều kiện pháp lý và thực tiễn của Việt Nam, không thể áp dụng máy móc.

Phần thứ ba “Gợi mở cho Việt Nam đối với khung pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến trí tuệ nhân tạo” đánh giá hai nhóm quy định của Việt Nam: bảo hộ tác phẩm, sáng chế được tạo ra với sự tham gia của AI; và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ có trước trong quá trình thu thập dữ liệu, huấn luyện, tạo và khai thác đầu ra. Những thay đổi pháp luật giai đoạn 2025-2026 đã bước đầu xác lập cơ sở điều chỉnh, nhưng vẫn cần làm rõ tiêu chí đóng góp của con người, điều kiện sử dụng dữ liệu, cách xác định hành vi xâm phạm, chứng cứ và trách nhiệm của các chủ thể. Từ kinh nghiệm quốc tế, nghiên cứu gợi mở việc tiếp tục lấy con người làm trung tâm khi xác định tác giả và nhà sáng chế; hướng dẫn đánh giá đóng góp sáng tạo, kê khai và chứng cứ; chưa vội thiết lập quyền riêng cho sản phẩm thuần túy do AI tạo ra. Đối với bảo vệ quyền, cần xem xét hành vi theo từng công đoạn của vòng đời AI, làm rõ cơ chế sử dụng dữ liệu huấn luyện, yêu cầu minh bạch tương xứng, trách nhiệm theo khả năng kiểm soát và biện pháp xử lý phù hợp. Các gợi mở này cần được kiểm chứng qua thực tiễn áp dụng để xác định nội dung nào có thể giải quyết bằng hướng dẫn, tăng cường thực thi hoặc cần sửa đổi pháp luật.

Kết quả nghiên cứu kinh nghiệm của một số hệ thống pháp luật tiêu biểu và đánh giá pháp luật Việt Nam trong bối cảnh các quy định mới được hình thành trong giai đoạn 2025-2026 giúp nhiệm vụ rút ra được 07 kết luận chính: (i) sự tham gia của AI không làm phát sinh một hệ thống sở hữu trí tuệ hoàn toàn mới và cũng không làm thay đổi các nguyên tắc cơ bản để xác định khả năng bảo hộ; (ii) chưa có đủ cơ sở để công nhận AI là tác giả, tác giả sáng chế hoặc thiết lập ngay một quyền sở hữu trí tuệ riêng đối với kết quả thuần túy do AI tạo ra; (iii) việc bảo vệ các quyền có trước trong môi trường AI cần được đánh giá theo từng công đoạn của quá trình sử dụng dữ liệu và hệ thống; (iv) những thay đổi pháp luật của Việt Nam trong giai đoạn 2025-2026 cho thấy, trọng tâm hiện nay đã chuyển từ câu hỏi “có hay chưa có quy định” sang câu hỏi “các quy định mới có thể được áp dụng và thực thi như thế nào”; (v) trách nhiệm trong chuỗi AI cần được xác định theo hành vi và khả năng kiểm soát thay vì chỉ dựa trên tên gọi của chủ thể; (vi) biện pháp bảo vệ quyền cần phù hợp với tính chất, công đoạn và mức độ của hành vi vi phạm; (vii) việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam cần dựa trên thực tiễn áp dụng và lựa chọn đúng cấp độ can thiệp.

Tại buổi nghiệm thu, các thành viên Hội đồng đã ghi nhận nỗ lực, tinh thần làm việc nghiêm túc của TS. Trương Thị Thu Trang cùng nhóm nghiên cứu. Hội đồng đề nghị Chủ nhiệm nhiệm vụ và nhóm nghiên cứu tiếp thu đầy đủ ý kiến đóng góp của các nhà khoa học là phản biện và ủy viên Hội đồng để hoàn thiện báo cáo tổng hợp và hồ sơ nhiệm vụ. Trên cơ sở kết quả đánh giá, Hội đồng thống nhất nghiệm thu nhiệm vụ và xếp loại Khá.

-VTT-

Ảnh: Thanh Tâm