1. Mở đầu

Khi thế giới bước vào kỷ nguyên số, Internet mở ra vô vàn cơ hội học tập, giải trí và kết nối cho trẻ em. Tuy nhiên, song song với những lợi ích to lớn ấy là một thực tế đáng lo ngại: bạo lực mạng đang len lỏi vào từng ngóc ngách của cuộc sống số, để lại những hậu quả dai dẳng và âm thầm đối với tâm lý và sự phát triển của trẻ em, trong đó có trẻ em gái. Trẻ em gái dễ tổn thương hơn do định kiến giới, áp lực ngoại hình, thiếu hiểu biết về an toàn mạng và tâm lý dễ tin người. Hậu quả từ bạo lực mạng để lại có thể nghiêm trọng, gây trầm cảm, tự ti, thậm chí tự tử. Đây là một thực trạng đáng báo động về bạo lực mạng đối với trẻ em gái trong thời đại số, cần nhận được sự quan tâm thích đáng của các nhà nghiên cứu, các tổ chức chính trị xã hội và các nhà làm chính sách.

2. Một số khái niệm liên quan

Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em, trẻ em là những người dưới 18 tuổi, trừ khi pháp luật quốc gia quy định tuổi thành niên sớm hơn. Bạo lực có thể hiểu là một hiện tượng xã hội liên quan đến các hành vi gây hại vừa mang tính cố ý vừa mang tính cưỡng bức. Những tổn thương hoặc thiệt hại do bạo lực gây ra cho một cá nhân hoặc nhóm tập thể có thể là về thể chất, tâm lý, tình dục, tước đoạt, hoặc tất cả các yếu tố trên. Theo Từ điển Cambridge, bạo lực mạng (cyberbullying) là “hành vi sử dụng Internet để gây tổn thương hoặc đe dọa người khác, đặc biệt là thông qua việc gửi các tin nhắn mang tính xúc phạm hoặc khó chịu.

Trong bài viết này, tác giả sử dụng thuật ngữ bạo lực mạng để nói về các hành vi gây hại tới trẻ em gái trong môi trường số, bao hàm nhiều hình thức gây tổn thương nghiêm trọng hơn như đe dọa, quấy rối tình dục qua mạng, tấn công danh dự, phát tán thông tin cá nhân hoặc hình ảnh riêng tư mà chưa được cho phép. Việc sử dụng thuật ngữ bạo lực mạng nhằm nhấn mạnh tính chất nghiêm trọng của vấn đề đối với trẻ em gái nói riêng và trẻ em nói chung.

3. Thực trạng bạo lực mạng với trẻ em gái hiện nay

3.1. Mức độ phổ biến của bạo lực mạng đối với trẻ em gái

Một nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới (2024) khảo sát với hơn 279.000 trẻ em ở độ tuổi 11, 13 và 15 tại 44 quốc gia và vùng lãnh thổ cho thấy, khoảng 16% từng bị bắt nạt trực tuyến ít nhất một lần. Tình trạng này đạt đỉnh ở tuổi 11 đối với trẻ em trai và tuổi 13 đối với trẻ em gái. Đáng lo ngại là đa số nạn nhân không biết tìm kiếm sự trợ giúp ở đâu.

Cục Cảnh sát Hình sự, Bộ Công an đưa ra số liệu: trong tổng số các vụ xâm hại trẻ em của năm 2023 và quý I/2024, có hơn 400 vụ lợi dụng mạng xã hội để thực hiện các thủ đoạn tạo niềm tin với nạn nhân và tiến hành hành vi xâm hại, chủ yếu là nhóm hành vi xâm hại tình dục trẻ em.

Trẻ em gái dễ trở thành nạn nhân của bạo lực mạng trước tiên là bởi các đặc điểm về giới. Giới tính chính là một yếu tố quan trọng khiến trẻ em gái dễ bị tổn thương hơn, đặc biệt tại các nước châu Á, nơi xã hội vẫn còn định kiến giới sâu sắc, trẻ em gái bị áp đặt nhiều tiêu chuẩn về ngoại hình, đạo đức và hành vi. Trên không gian mạng, phụ nữ và trẻ em gái phải đối mặt với tình trạng quấy rối, theo dõi, lạm dụng hình ảnh và đe dọa bạo lực - những cuộc tấn công này thường lan sang thế giới thực với những hậu quả khó lường.

Tại Việt Nam, tình trạng trẻ em (đa số là trẻ em gái) bị bạo lực qua mạng diễn ra khá thường xuyên. Các em bị phát tán hình ảnh cá nhân, bị lập tài khoản giả trên mạng xã hội nhằm xúc phạm danh dự, hoặc thậm chí bị đe dọa phát tán thông tin nhạy cảm sau khi bị lừa gửi hình ảnh riêng tư, các nạn nhân đa số là trẻ em gái. Hậu quả là các em bị ảnh hưởng tâm lý nặng nề, thậm chí có em đã tìm đến cái chết vì không chịu nổi áp lực của bạo lực mạng.

3.2. Về hậu quả của bạo lực mạng đối với trẻ em gái

Theo UNICEF (2021), khi trở thành nạn nhân của bạo lực mạng, các nạn nhân nói chung, trẻ em gái nói riêng có thể cảm thấy như đang bị tấn công ở khắp nơi và dường như không có lối thoát. Các tác động có thể ảnh hưởng đến một người trong thời gian dài và theo nhiều cách. Về tinh thần: cảm thấy khó chịu, xấu hổ, ngu ngốc, thậm chí tức giận, hoặc mất hứng thú với những điều từng yêu thích. Về thể chất: bị mệt mỏi (mất ngủ) hoặc gặp các triệu chứng như đau bụng và đau đầu. Hậu quả từ bạo lực mạng để lại có thể nghiêm trọng, gây trầm cảm, tự ti, thậm chí tự tử. Không ít em đã phải từ bỏ việc học, hạn chế tiếp xúc xã hội hoặc mất niềm tin vào bản thân chỉ vì những bình luận ác ý trên mạng. Đáng lo hơn, môi trường mạng không có ranh giới - một hành vi bạo lực có thể lan truyền nhanh chóng và trở thành vết thương tập thể, không chỉ với một cá nhân mà với cả một cộng đồng.

4. Bàn luận và kết luận

Để bảo vệ trẻ em gái trên không gian mạng, chúng ta không thể chỉ khuyên các em “đừng dùng mạng xã hội” hay “đừng đăng gì nhạy cảm” hoặc là xóa tài khoản mạng xã hội, mà cần phải có những biện pháp để bảo vệ quyền lợi của trẻ và ngăn ngừa hậu quả nghiệm trọng của bảo lực mạng. Các nhà nghiên cứu đặc biệt chú ý đến các giải pháp sau: Trong phạm vi nhà trường: cần giáo dục kỹ năng số và an toàn mạng cho học sinh ngay từ tiểu học; tăng cường nhận thức cho phụ huynh và giáo viên về các hình thức bạo lực mạng và cách hỗ trợ trẻ. Trách nhiệm mang tính xã hội bao gồm: xây dựng cơ chế báo cáo, hỗ trợ tâm lý và pháp lý rõ ràng, thân thiện với trẻ em; mạng xã hội phải chịu trách nhiệm khi nội dung độc hại được lan truyền; đồng thời, truyền thông cũng cần góp phần chống định kiến giới, xóa bỏ các thông điệp khiến trẻ em gái cảm thấy xấu hổ khi nói ra trải nghiệm tiêu cực của mình. Trong phạm vi gia đình: các bậc phụ huynh cần chủ động và tích cực trao đổi cùng con em để sớm phát hiện những vấn đề mà các em đang gặp phải khi tham gia mạng trực tuyến. Cha mẹ và thầy cô giáo cần đồng hành cùng con trong quá trình sử dụng Internet, thay vì cấm đoán hoặc thờ ơ.

Có thể thấy, việc bảo vệ trẻ em gái khỏi bạo lực trên không gian mạng không chỉ là trách nhiệm của riêng gia đình hay nhà trường, mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Điều này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ trong việc giáo dục kỹ năng sống trong thời đại số, xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, thiết lập cơ chế bảo vệ phù hợp, đồng thời bảo đảm quyền được lắng nghe và tham gia của trẻ em gái trong quá trình xây dựng môi trường mạng an toàn. Bảo vệ trẻ em gái trên không gian mạng chính là hành động thiết thực nhằm bảo vệ tương lai của cả một thế hệ. Đây cũng là tiêu chí phản ánh mức độ văn minh và tiến bộ của một xã hội trong kỷ nguyên số./.