Ảnh minh họa: Tác phẩm cải lương “Đợi Kiều”

(Nguồn ảnh: Trường Đại học Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh)

Thông qua việc khảo sát tiến trình chuyển thể “Truyện Kiều” trong hơn một thế kỷ qua, nghiên cứu chỉ ra năm phát hiện nổi bật, phản ánh sự vận động của tư duy nghệ thuật cải lương trước yêu cầu đổi mới và tiếp biến văn hóa.

Một là sự dịch chuyển mô hình chuyển thể. Nghiên cứu chỉ ra sự chuyển dịch rõ rệt từ mô hình chuyển thể trung thành toàn truyện (như vở “Kim Vân Kiều” năm 1918 bám sát cốt truyện nguyên tác) sang mô hình trích đoạn ở thế kỷ XX nhằm nhấn mạnh cao trào tâm lý và biến “Truyện Kiều” thành một dạng “vốn diễn”, và cuối cùng là xu hướng diễn giải thử nghiệm đương đại ở thế kỷ XXI (tiêu biểu là vở “Đợi Kiều”).

Hai là sự thử nghiệm cấu trúc phi tự sự và biểu tượng hóa nhân vật. Nghiên cứu khám phá ra cách vở “Đợi Kiều” (2022) làm mới phương thức chuyển thể bằng cách áp dụng cấu trúc phi tự sự (non-narrative structure). Thay vì xuất hiện trực tiếp, nhân vật Thúy Kiều chỉ hiện diện gián tiếp qua góc nhìn, ký ức của bốn nhân vật nữ khác (Thúy Vân, Hoạn Thư, Giác Duyên, Đạm Tiên) tương ứng với bốn mùa và bốn chặng đời. Lúc này, Kiều không còn là một nhân vật cụ thể mà trở thành một biểu tượng tinh thần được tái tạo trong tâm thức người xem.

Ba là sự kiến tạo diễn ngôn nữ quyền sinh thái (ecofeminism) qua hình thức độc diễn. Nghiên cứu phát hiện, bằng việc sử dụng hình thức độc diễn (một nữ nghệ sĩ đóng cả bốn vai) và loại bỏ hoàn toàn tuyến nhân vật nam, vở diễn đã chủ động tái cấu trúc “Truyện Kiều” theo hướng diễn ngôn giới và nữ quyền sinh thái. Cách tiếp cận này đề cao khả năng kết nối, phục hồi của các chủ thể nữ và đặt chiều sâu nội tâm làm trung tâm thay vì các xung đột kịch tính xã hội truyền thống.

Bốn là sự chuyển dịch từ sân khấu kể chuyện sang sân khấu trải nghiệm. Về ngôn ngữ sân khấu, nghiên cứu chỉ ra “Đợi Kiều” đã kết hợp múa bóng, ngâm thơ Kiều, nhạc cụ truyền thống và phương Tây để tạo ra các “khoảng lặng” nội tâm. Điều này phá vỡ cấu trúc sân khấu thông thường, chuyển trọng tâm từ việc “kể lại một câu chuyện” quen thuộc sang mang lại “trải nghiệm chiêm nghiệm” cho khán giả. Đây cũng là một trong những dấu hiệu cho thấy xu hướng đổi mới ngôn ngữ biểu đạt của sân khấu cải lương trong bối cảnh đương đại.

Năm là sự nhận diện giới hạn tiếp nhận và định vị công chúng mới. Nghiên cứu thẳng thắn chỉ ra giới hạn của mô hình thử nghiệm này là phạm vi phủ sóng chưa rộng, chủ yếu tiếp cận nhóm công chúng chọn lọc (khán giả trẻ, sinh viên) tại khu vực phía Nam. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng phát hiện: chính sự thu hẹp mang tính chọn lọc này lại tạo không gian dung dưỡng cho các thể nghiệm tinh hoa, giúp di sản văn học quá khứ được “kích hoạt” và đối thoại với hiện tại thông qua các ngôn ngữ nghệ thuật mới, đồng thời mở ra khả năng đối thoại giữa truyền thống và đương đại thông qua các hình thức biểu đạt nghệ thuật sáng tạo.

Từ những phân tích trên có thể thấy, bài viết của TS. Trần Thanh Thủy không chỉ tái hiện diễn trình chuyển thể “Truyện Kiều” trong nghệ thuật cải lương qua các giai đoạn phát triển, mà còn làm rõ sự vận động của tư duy chuyển thể dưới tác động của bối cảnh văn hóa đương đại. Thông qua trường hợp vở diễn “Đợi Kiều”, nghiên cứu góp phần bổ sung góc nhìn mới về mối quan hệ giữa văn học và sân khấu, giữa bảo tồn giá trị truyền thống với đổi mới sáng tạo trong nghệ thuật biểu diễn.

Kết quả nghiên cứu đồng thời gợi mở những hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu chuyển thể văn học, khẳng định khả năng làm mới các tác phẩm kinh điển bằng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, qua đó góp phần mở rộng đối tượng tiếp nhận, đặc biệt là thế hệ công chúng trẻ, trong bối cảnh sân khấu truyền thống đang đứng trước yêu cầu đổi mới để thích ứng với đời sống văn hóa hiện nay.

Thông tin bài viết:

- Nhan đề: Diễn trình chuyển thể “Truyện Kiều” trong nghệ thuật cải lương: từ mô hình truyền thống đến thử nghiệm “Đợi Kiều”

- Chủ đề: Văn học, Nghệ thuật cải lương

- Tác giả: TS. Trần Thanh Thủy (Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội)

- Nguồn trích: Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội số 3 năm 2026.