Việt điện u linh do Lý Tế Xuyên biên soạn vào thế kỷ XIV và đã qua nhiều lần sao chép, bổ sung. Truyện về thần Đằng Châu thuộc phần “Hạo khí anh linh”, xuất hiện dưới một số nhan đề, trong đó có “Đằng Châu linh đài truyện”. Trong bài nghiên cứu, tác giả Lê Quang Chắn sử dụng bản dịch của Trịnh Đình Rư, xuất bản năm 1960, dựa trên văn bản chữ Hán mang ký hiệu A.751. Ở bản này, thiên truyện dẫn Đỗ Thiện sử khi giới thiệu nhân vật là thần thổ địa ở Đằng Châu.

Từ chính sử, gia phả, bia ký và thần tích, tác giả phác lại những chặng chính trong cuộc đời Phạm Bạch Hổ, từ những cuộc chống quân Nam Hán thời Dương Đình Nghệ và Ngô Quyền đến thời kỳ ông hùng cứ Đằng Châu trước khi quy phục Đinh Bộ Lĩnh. Nhiều tài liệu chép ông sinh ở Xích Đằng, trong khi gia phả họ Phạm ghi là thôn Nhất, xã Trác Văn. Các nguồn cũng ghi hai mốc năm mất là 972 và 983. Sự chênh lệch giữa hai mốc ảnh hưởng đến cách đánh giá khả năng ông tham gia kháng chiến chống Tống năm 981. Từ ghi chép của thần tích vùng Thiên Bản về việc ông giúp vua Lê Đại Hành trong cuộc kháng chiến này, tác giả nghiêng về mốc 983.

Về nơi an táng, tác giả dẫn Hưng Yên tỉnh nhất thống chí, trong đó ghi mộ đặt ở xã Ngọc Vấn. Tại Ngọc Đồng, tác giả ghi nhận câu ca địa phương nói về lăng mộ Phạm Bạch Hổ. Ở làng Thi Liệu, khảo sát cũng ghi nhận một địa điểm được dân gian coi là nơi đặt mộ. Những ghi chép và truyền ngôn này cho thấy ký ức về Phạm Bạch Hổ được lưu giữ ở nhiều địa phương.

Sự tích “nửa sông mưa, nửa sông tạnh” là tình tiết được tác giả chú ý khi phân tích tín ngưỡng thờ thần Đằng Châu. Khi chưa lên ngôi, Khai Minh vương Lê Long Đĩnh thường dạo thuyền qua vùng đất này và ghé thăm đền thờ thần. Theo truyện, trong một chuyến đi gặp mưa gió, ông cầu cho một bên sông mưa, một bên tạnh. Lời cầu ứng nghiệm và ông cho sửa đền. Tác giả liên hệ sự tích với mong ước mưa thuận gió hòa của cư dân làm nông. Công lao của Phạm Bạch Hổ khi còn sống và sự che chở của vị thần sau khi mất được diễn giải qua hai khái niệm “dương trợ” và “âm phù”.

Tại đền Mây, bức đại tự “Bán giang linh tích” và bức châm thư do Chu Mạnh Trinh viết năm 1898 đều nhắc đến sự tích mưa tạnh trên sông. Câu đối ở tòa Trung từ ghi lại cả hình ảnh người từng hùng cứ trong thời mười hai sứ quân và vị thần linh ứng trên khúc sông trước đền. Sắc phong ở đền Mây ghi công thần giúp dân tránh tai họa và trợ giúp nhà vua. Những tư liệu này cho thấy việc thờ Phạm Bạch Hổ gắn với sự ghi nhận của triều đình và mong ước bình an của cộng đồng.

Thiên truyện còn kể việc Khai Minh vương đến đền cầu mộng sau khi vua Lê Đại Hành mất năm 1005. Tác giả liên hệ chi tiết “năm năm” trong lời thơ báo mộng với thời gian trị vì của Lê Long Đĩnh, từ năm 1005 đến năm 1009. Sau khi chính thức lên ngôi hoàng đế, Lê Long Đĩnh đã đổi vùng Đằng Châu thành phủ Thái Bình và sắc phong thần là Khai thiên Thành hoàng Đại vương. Theo bài nghiên cứu, tên phủ cũng được ghi trong Đại Việt sử ký toàn thư và còn lưu dấu ở bức đại tự “Thái Bình vương phủ” tại đền Mây. Đến thời Trần, thần được gia phong các mỹ tự Trấn quốc, Trung phụ và Tá dực.

Qua đối chiếu thư tịch, tác giả Lê Quang Chắn chỉ ra các nguồn kể khác nhau về nhân vật đến đền. Việt điện u linh chép người đến là Lê Long Đĩnh. Lĩnh Nam chích quái và Thiên Nam vân lục liệt truyện gắn việc đến đền với Lý Công Uẩn, còn Đại Nam nhất thống chí kể chi tiết nửa sông mưa, nửa sông nắng trong chuyến tuần du của Lý Thái Tông. Ghi chép của Đại Việt sử ký toàn thư về việc Lê Long Đĩnh được phong Khai Minh vương và đóng ở châu Đằng làm rõ mối liên hệ của ông với địa phương.

Nghiên cứu cũng cho thấy thiên truyện trong Việt điện u linh là một nguồn để người đời sau biên soạn thần tích về vua Mây Phạm Bạch Hổ.

Các bản ở Đại Đê, Dương Lai và Thi Liệu kể thêm chuyện dân làng đi thuyền gặp nạn, cầu khấn thần Đằng Châu rồi được cứu giúp. Theo các bản kể, một con cá lớn nhảy vào thuyền, lấp chỗ thủng. Khi trở về, những người thoát nạn vào đền Mây xin chân nhang. Chuyện con chim theo thuyền về làng được dân gian gắn với việc chọn nơi lập đền. Bản Đại Đê đặt câu chuyện vào năm 1648, bản Dương Lai ghi năm 1650, còn bản Thi Liệu gắn sự việc với chuyến đi đánh Chiêm Thành của Lý Thái Tổ. Những chi tiết ấy lý giải việc lập đền thờ vua Mây theo cách kể riêng của từng làng.

Việc đối chiếu thiên truyện với chính sử, sắc phong và thần tích địa phương giúp người đọc nhận ra những chi tiết có thể kiểm chứng bằng sử liệu và những cách lý giải hình thành trong đời sống tín ngưỡng. Qua trường hợp Phạm Bạch Hổ, bài viết cho thấy ký ức về một nhân vật thế kỷ X được lưu giữ trong thư tịch và tiếp tục được bồi đắp qua các thế hệ tại những làng thờ vua Mây.

Thông tin bài viết:

- Nhan đề: Suy nghĩ về truyện “Khai thiên, Trấn quốc, Trung phụ, Tá dực Đại vương” trong sách “Việt điện u linh”

- Chủ đề: Lịch sử Việt Nam, Văn học trung đại

- Tác giả: TS. Lê Quang Chắn (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam)

- Nguồn trích: Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội số 4 năm 2026.