Tham dự Hội thảo có GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm; PGS.TS. Phạm Tất Thắng, Trưởng Ban Tổ chức - Cán bộ, Viện Hàn lâm; TS. Nguyễn Huy Bỉnh, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Văn học; TS. Nguyễn Thị Thanh Nga, Phó Viện trưởng Viện Văn học - đơn vị tổ chức; lãnh đạo đại diện các đơn vị như TS. Phan Tuấn Anh, Phó Hiệu trưởng, Tổng Biên tập Tạp chí Khoa học và Công nghệ, Đại học Khoa học, Đại học Huế; PGS.TS. Vũ Công Hảo, Trưởng khoa Khoa học xã hội, Đại học Thủ đô Hà Nội; PGS.TS. Lê Tú Anh, Phó Trưởng khoa Khoa học xã hội, Đại học Hồng Đức; TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng, Phó Trưởng khoa Khoa Văn học, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (KHXH&NV), Đại học Quốc gia (ĐHQG) Hà Nội; TS. Lê Ngọc Phương, Phó Trưởng khoa Khoa Văn học, Đại học KHXH&NV, ĐHQG Thành phố (Tp.) Hồ Chí Minh; các học giả, nhà nghiên cứu đến từ hơn 40 cơ quan, đơn vị, viện nghiên cứu, trường đại học, cơ sở giáo dục trong và ngoài nước tham gia đóng góp tham luận. Hội thảo thu hút sự quan tâm, chú ý theo dõi, đưa tin của nhiều cơ quan thông tấn báo chí trên địa bàn Thủ đô Hà Nội.

Phiên toàn thể

Phát biểu chào mừng và khai mạc Hội thảo, GS.TS. Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm khẳng định cột mốc Đổi mới năm 1986 là bước ngoặt quan trọng trong tiến trình lịch sử phát triển của đất nước, tạo chuyển biến sâu sắc trên nhiều lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội; đồng thời đặt ra những yêu cầu mới đối với việc nhận thức, đánh giá và phát huy các nguồn lực nội sinh của dân tộc trong quá trình kiến tạo và hội nhập quốc tế. Trong 40 năm qua, văn học Việt Nam có những chuyển biến quan trọng, là quá trình vận động trong sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại; giữa gìn giữ bản sắc dân tộc với mở rộng giao lưu quốc tế; giữa giá trị cộng đồng với nhu cầu khẳng định cá tính sáng tạo của chủ thể nghệ thuật. Tuy nhiên, văn học Việt Nam cũng đứng trước những hạn chế, thách thức về chất lượng sáng tạo, hoạt động lý luận, phê bình; các xu hướng tiếp nhận, quảng bá tác phẩm; cơ chế quản lý văn học nghệ thuật; tác động của kinh tế thị trường, truyền thông số, sự thay đổi hệ giá trị và quá trình toàn cầu hóa văn hóa. Chủ tịch Viện Hàn lâm bày tỏ tin tưởng Hội thảo sẽ là diễn đàn học thuật có ý nghĩa quan trọng để các nhà khoa học trong nước và quốc tế cùng trao đổi, đối thoại, nhận diện, đánh giá một cách thực chất những thành tựu, bổ sung cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu, đồng thời đúc rút bài học kinh nghiệm, làm sáng tỏ những quy luật vận động, đặc điểm và triển vọng, định hướng phát triển của văn học Việt Nam trong bối cảnh lịch sử mới.

Chủ tịch Viện Hàn lâm nhấn mạnh, trước xu thế vận động, phát triển mạnh mẽ của đất nước, Viện Hàn lâm “với vai trò và sứ mệnh là cơ quan nghiên cứu hàng đầu trong lĩnh vực KHXH&NV, luôn đồng hành và góp phần tích cực vào công cuộc phát triển chung của đất nước. Vì vậy, việc tổng kết thực tiễn, phát triển lý luận và cung cấp luận cứ, luận chứng khoa học phục vụ hoạch định đường lối, tư vấn chính sách cho Đảng và Nhà nước là một nhiệm vụ quan trọng”. Chủ tịch Viện Hàn lâm đánh giá cao nỗ lực của Viện Văn học trong tổ chức Hội thảo, bày tỏ trân trọng sự tham gia, đóng góp trí tuệ, tâm huyết, tài năng của các nhà khoa học, các chuyên gia trong nước và quốc tế tại Hội thảo góp phần mở rộng không gian trao đổi học thuật, thúc đẩy đối thoại liên ngành và tăng cường sự hiểu biết về văn học Việt Nam trong tương quan với văn học các nước trong khu vực cũng như trên thế giới.

Báo cáo đề dẫn Hội thảo, TS. Nguyễn Huy Bỉnh, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Văn học khẳng định, những thành tựu của văn học 40 năm đổi mới là kết quả của quá trình nỗ lực không ngừng nghỉ của đội ngũ nhà văn và nhà nghiên cứu, phê bình văn học, thể hiện trên nhiều phương diện. Đó là thành quả của công cuộc đổi mới, sự quan tâm chú ý của Đảng và Nhà nước đối với phát triển văn học, nghệ thuật qua các chính sách, cơ chế, tạo môi trường thông thoáng hơn cho người viết, từ đó khơi dậy ý thức giải phóng cá tính sáng tạo và tư duy nghệ thuật người sáng tác. Những thành tựu của văn học đổi mới gắn liền với quá trình hội nhập quốc tế và giao lưu văn hóa. Và đặc biệt, thành tựu của văn học thời kỳ Đổi mới là kết tinh từ nội lực văn hóa và ý thức trách nhiệm của người nghệ sĩ trong bối cảnh mới của đất nước.

TS. Nguyễn Huy Bỉnh kỳ vọng, Hội thảo sẽ tập trung đánh giá những thành tựu nổi bật và các giới hạn, thách thức cần khắc phục của văn học Việt Nam từ Đổi mới đến nay (từ năm 1986 đến năm 2026). Từ đó, tổng kết những vấn đề lý luận và thực tiễn đang đặt ra, đề xuất các kiến nghị và định hướng đối với hoạt động nghiên cứu, sáng tạo, phê bình, tiếp nhận và quảng bá văn học, phù hợp với yêu cầu phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong giai đoạn mới.

Phiên Tiểu ban

Sau Báo cáo đề dẫn, Hội thảo “Văn học Việt Nam từ Đổi mới đến nay (1986-2026)” chia thành 06 Tiểu ban và tổ chức thành 02 phiên, mỗi phiên 03 Tiểu ban đồng thời trình bày các tham luận, trao đổi và thảo luận. Ban tổ chức (BTC) Hội thảo cho biết, từ Thông báo mời viết bài Hội thảo vào tháng 3/2026, trong vòng 6 tháng, BTC đã nhận được trên 120 tham luận từ các học giả, nhà nghiên cứu đến từ hơn 40 cơ quan, đơn vị, viện nghiên cứu, trường đại học, cơ sở giáo dục trong và ngoài nước, trong đó có thể kể đến khối học giả quốc tế từ 5 đơn vị thuộc 4 quốc gia: Đại học Chulalongkorn (Thái Lan); Viện Nghiên cứu Ngôn ngữ và Văn hóa châu Á, Đại học Mahidol (Thái Lan); Đại học Quốc gia Singapore (Singapore); Học viện Ngoại ngữ, Đại học Bắc Kinh (Trung Quốc); và Đại học California, Riverside (Hoa Kỳ). Khối các viện nghiên cứu và cơ quan Trung ương gồm 8 đơn vị: đơn vị chủ nhà Viện Văn học, Viện Thông tin Khoa học xã hội, Viện Nghiên cứu Văn hóa (Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam); Viện Nghiên cứu Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam; Hội đồng Lý luận Trung ương; Hội Nhà văn Việt Nam; Đảng ủy ĐHQG Hà Nội; Phòng Nghiên cứu Văn hóa - Xã hội (Viện Nghiên cứu Phát triển Tp. Hồ Chí Minh). Khối các trường đại học trong nước gồm 28 đơn vị: khu vực miền Bắc (9 trường), khu vực Miền Trung và Tây Nguyên (7 trường), khu vực miền Nam (12 trường); và Khối Giáo dục Phổ thông và Trung tâm Giáo dục địa phương (10 trường).

120 tham luận từ Hội thảo được BTC sắp xếp, tập trung vào 06 chủ đề chính, trong đó có 33 tham luận được lựa chọn trình bày tại Hội thảo.

Tiểu ban 1. Văn học thời kỳ Đổi mới: Kết nối và mở rộng (Vietnamese Literature in the Đổi Mới Period: Connections and Expansion) bao gồm 11 tham luận tập trung, khảo sát đánh giá các hướng tiếp cận liên văn hóa, không gian xuyên quốc gia, tiếp nhận lý thuyết như phê bình Marxist, triết học hiện sinh, văn học dịch, cùng các chủ đề như chuyển giao tiêu thụ “tái kiến tạo thế giới” Việt Nam, hàng hóa hóa đời sống tư gia, khủng hoảng về giao tiếp và cảm xúc trong văn học xuyên quốc gia, tự sự ký ức trong văn học di dân, tự sự học so sánh như phương thức “đọc xuyên văn hóa”, rủi ro, hiện đại thứ hai và thế giới không chỉ có con người trong văn học Việt Nam đương đại, sách giáo khoa Hoa Kỳ và Việt Nam.

PGS.TS. Phạm Phương Chi, TS. Hoàng Tố Mai, TS. Đỗ Thị Hường đồng chủ trì; TS. Nguyễn Thị Thúy Hạnh là Thư ký Tiểu ban tại Hội thảo. Có 05 tham luận được trình bày tại Tiểu ban của tác giả: PGS.TS. Phạm Phương Chi (Viện Văn học); TS. Trần Khoa Nguyên (Khoa Nghệ thuật, Đại học Chulalongkorn, Thái Lan); NCS. Jay Cameron Lamey (Nghiên cứu sinh tại Viện Nghiên cứu Ngôn ngữ và Văn hóa châu Á, Đại học Mahidol, Thái Lan); GS.TS. David Pickus (Trường Đại học Mỹ tại Việt Nam) và TS. Hoàng Tố Mai (Viện Văn học).

Tiểu ban 2. Nghiên cứu văn học dân gian, cổ trung đại và địa phương: Thành tựu và những hướng tiếp cận (Research on Folk Literature, Classical and Medieval Literature, and Local Literature: Achievements and New Approaches) do PGS.TS. Vũ Thanh, TS. Phạm Văn Ánh và TS. Nguyễn Mạnh Tiến đồng chủ trì; ThS. Nguyễn Minh Huệ là Thư ký. Chín tham luận của Tiểu ban đã đánh giá diện mạo nghiên cứu văn học dân gian và trung đại 40 năm Đổi mới: phân tích những thành tựu đã đạt được, hạn chế, tồn tại, và đề xuất hướng phát triển cho việc nghiên cứu văn học dân gian và văn học trung đại Việt Nam giai đoạn tiếp theo. Tiểu ban đồng thời đánh giá tình hình nghiên cứu tiểu thuyết chương hồi trung đại Việt Nam; đổi mới góc nhìn nghiên cứu từ phân tích văn bản thuần túy sang đặt văn học dân gian trong bối cảnh thực hành văn hóa xã hội; giải mã tri thức dân gian về tự nhiên qua dữ liệu tục ngữ được xuất bản từ năm 1986 đến nay; đánh giá việc sưu tầm, biên soạn và nghiên cứu văn học dân gian vùng đất Nam Bộ trong thời kỳ Đổi mới; sự tiếp biến và cải dạng văn học trung đại, tái thiết lập các giá trị văn hóa; khảo sát quá trình chuyển hóa tư liệu điền dã thực địa thành nguồn lực học thuật và giảng dạy trong môi trường đại học; việc tuyển chọn văn học cổ - trung đại trong sách giáo dục phổ thông 1986 đến nay. Tại Hội thảo, Tiểu ban 2 có 05 tham luận được trình bày của PGS.TS. Vũ Thanh (Viện Văn học), TS. Đặng Quốc Minh Dương (Trường Đại học Văn Hiến), TS. Đặng Thị Thu Hà (Viện Văn học), TS. Chu Xuân Giao (Viện Nghiên cứu Văn hóa) và ThS. Quách Thị Thu Hiền (Viện Văn học).

Tiểu ban 3. Lý luận, phê bình và dịch thuật văn học: Đổi mới và hội nhập (Literary Theory, Criticism and Translation: Renovation and Integration) gồm 15 tham luận tập trung vào các chủ đề: Nhìn lại chặng đường 40 năm hiện đại hóa lý luận văn học; đánh giá bài học kinh nghiệm cùng giải pháp nâng cao chất lượng lý luận, phê bình. Chuyển biến về tư duy, phương pháp và hệ hình; hội nhập và “nội địa hóa” lý thuyết phương Tây. Đường lối của Đảng với chính sách văn hóa; vai trò của văn học nghệ thuật trong xây dựng, phát triển văn hóa. Tự do sáng tạo và phát triển đội ngũ. Nhìn nhận các vấn đề như con người cá nhân, chủ nghĩa nhân văn, khuynh hướng lý luận và các trào lưu tư tưởng; dịch thuật văn học, giao lưu quốc tế và tiếp nhận văn học nước ngoài.

Tại Hội thảo, Tiểu ban 3 do PGS.TS. Trịnh Bá Đĩnh, TS. Phan Tuấn Anh, TS. Vũ Thị Thu Hà đồng chủ trì; ThS. Nguyễn Thị Kim Nhạn là Thư ký. Tiểu ban có 05 tham luận được trình bày của các tác giả: PGS.TS. Trịnh Bá Đĩnh (Viện Văn học), PGS.TS. Phạm Thành Hưng, TS. Trần Thanh Việt (Khoa Văn học, Trường Đại học KHXH&NV, ĐHQG Hà Nội), TS. Lê Ngọc Phương (Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường Đại học KHXH&NV, ĐHQG Tp. Hồ Chí Minh), Nhà nghiên cứu trẻ Vũ Hồng Mai Phương (Viện Văn học) và TS. Vũ Thị Thu Hà, NCS. Trần Mạnh Cường (Viện Văn học).

Tiểu ban 4. Văn học thời kỳ Đổi mới: Chủ thể sáng tạo và cách tân nghệ thuật (Vietnamese Literature in the Đổi Mới Period: Creative Subjects and Artistic Innovation) có 19 tham luận tập trung phản ánh sự chuyển biến sâu sắc về tư duy nghệ thuật, vị thế chủ thể sáng tạo và những cách tân đa dạng trên các bình diện văn học với 05 vấn đề chính: (i) Sự dịch chuyển của lực lượng sáng tác, phẩm tính, trách nhiệm đạo đức nhà văn và tư tưởng nghệ thuật; vị thế “đường biên” của nhà văn di dân/xuyên quốc gia; nhìn nhận thái độ “công bằng với quá khứ” để lấp đầy các khoảng trống lịch sử - văn học, hướng tới xây dựng tương lai bền vững; khảo sát sự hình thành, đứt gãy và hồi sinh của các nhóm/tập san văn học đặc thù ở địa phương. (ii) Chủ thể nữ giới, kinh nghiệm nữ tính và góc nhìn văn hóa. (iii) Căn tính, chủ thể xuyên văn hóa và nhân vật trong văn học đương đại. (iv) Sự thức tỉnh chủ thể và ký ức cộng đồng trong văn học dân tộc thiểu số. (v) Sự vận động, đổi mới phương pháp và diện mạo văn học thiếu nhi.

Tiểu ban 4 tại Hội thảo do TS. Đỗ Hải Ninh, PGS.TS. Lê Tú Anh, TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng đồng chủ trì; ThS. Vũ Thị Thanh Loan là Thư ký. Tiểu ban có 06 tham luận được trình bày của Nhà phê bình Ngô Thảo (Hội Nhà văn Việt Nam) và TS. Nguyễn Thanh Tâm (Khoa Giáo dục Mầm non, Đại học Sư phạm, Đại học Huế); TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng (Khoa Văn học, Đại học KHXH&NV, ĐHQG Hà Nội), PGS.TS. Lê Tú Anh (Đại học Hồng Đức), PGS.TS. Hạ Lộ (Bộ môn Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam, Khoa Đông Nam Á, Học viện Ngoại ngữ, Đại học Bắc Kinh, Trung Quốc), TS. Phạm Thị Thùy Trang và TS. Đàm Anh Thư (Khoa Ngữ văn, Đại học Sư phạm Tp. Hồ Chí Minh).

Tiểu ban 5. Văn học thời kỳ Đổi mới: Đa dạng thể loại và những hướng tiếp cận mở (Vietnamese Literature in the Đổi Mới Period: Diverse Genres and Open Approaches) là nhóm chủ đề quy mô nhất với 41 bài viết, hội tụ phân tích sự phát triển của các thể loại văn học (tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, tản văn) và việc vận dụng các lý thuyết nghiên cứu hiện đại trong 06 vấn đề chính: (i) cơ chế vận động, sự biến động, tương tác hòa thể của các thể loại văn học; (ii) phê bình sinh thái và nữ quyền luận sinh thái (ecocriticism); (iii) tự sự chấn thương, ký ức chiến tranh và hậu chiến; (iv) không gian đô thị, làng quê, miền núi và văn hóa vùng miền; (v) văn học Nam Bộ và miền núi; (vi) lý thuyết liên văn bản, hiện sinh, Phật giáo và giới tính.

PGS.TS. Vũ Công Hảo, TS. Lê Thị Hương Thủy, TS. Đoàn Ánh Dương đồng chủ trì Tiểu ban 5 tại Hội thảo; ThS. Nguyễn Thị Lan Anh là Thư ký. Tiểu ban trình bày 06 tham luận của TS. Lê Thị Hương Thủy (Viện Văn học), PGS.TS. Lê Thị Dục Tú (Viện Văn học), NCS. ThS. Bùi Điền Nguyên, tác giả Nguyễn Văn Nhượng (Đại học Sư phạm Tp. Hồ Chí Minh; ThS. Nguyễn Thị Kim Nhạn (Viện Văn học), TS. Đặng Thị Bích Hồng (Đại học Sư phạm Hà Nội), TS. Đoàn Ánh Dương (Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên).

Tiểu ban 6: Văn học Đổi mới trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa (Đổi Mới Literature in the Cultural Industry Ecosystem) gồm 18 tham luận tập trung phản ánh sự tương tác liên ngành giữa văn học với các ngành công nghiệp sáng tạo, truyền thông đại chúng và công nghệ số trong bối cảnh hiện đại, chủ yếu tập trung vào 03 vấn đề: (i) chuyển thể văn học sang điện ảnh, sân khấu và cải lương; (ii) văn học trong kỷ nguyên số, truyền thông mới và trí tuệ nhân tạo; (iii) du lịch văn học, âm nhạc và motif nghệ thuật hiện đại.

Tại Hội thảo, Tiểu ban 6 được PGS.TS. Lê Thời Tân, PGS.TS. Thái Phan Vàng Anh, ThS. Quách Thị Thu Hiền đồng chủ trì; ThS. Đặng Thị Thái Hà là Thư ký. Tiểu ban trình bày 06 tham luận của TS. Lê Thị Dương (Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Đại học KHXH&NV, ĐHQG Hà Nội), TS. Đào Thị Diễm Trang (Bộ môn Văn học Ứng dụng, KHXH&NV, Đại học Văn Lang), PGS.TS. Lê Trà My, TS. Nguyễn Thị Phương Thảo (Đại học Sư phạm Hà Nội 2, Đại học Văn hóa Hà Nội), TS. Nguyễn Thùy Trang (Khoa Ngữ văn, Đại học Sư phạm, Đại học Huế), TS. Hồ Tiểu Ngọc (Khoa Khoa học xã hội và Nghệ thuật, Đại học Sài Gòn), ThS. Đặng Thị Thái Hà (Viện Văn học).

Phiên Bế mạc

Tổng kết và bế mạc hội thảo, thay mặt BTC Hội thảo, TS. Nguyễn Thị Thanh Nga, Phó Viện trưởng Viện Văn học xúc động bày tỏ sự trân trọng khi Hội thảo nhận được sự quan tâm, hiện diện của các vị lãnh đạo, các vị khách quý, sự có mặt và tham gia nhiệt tình của các nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế, đại diện truyền thông từ các đơn vị báo chí. Từ các tham luận và trao đổi, thảo luận, Hội thảo quốc tế “Văn học Việt Nam từ đổi mới đến nay (1986-2026)” do Viện Văn học, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam tổ chức đã lắng nghe, tập hợp được ý kiến của các nhà khoa học, chuyên gia trong và ngoài nước tổng kết, đánh giá về tình hình nghiên cứu văn học Việt Nam 40 năm từ khi Đảng phát động công cuộc Đổi mới, cũng như xem xét một số vấn đề, hiện tượng văn học được đặt ra sau Đổi mới. Dưới sự điều hành và chủ trì của các nhà nghiên cứu uy tín, Hội thảo diễn ra sôi nổi với những trao đổi, thảo luận mang tinh thần khoa học nghiêm túc, cẩn trọng nhưng không kém phần cởi mở.

Hội thảo khoa học quốc tế “Văn học Việt Nam từ Đổi mới đến nay (1986-2026)” đã diễn ra thành công tốt đẹp. Là sự kiện tiếp nối các hội thảo tổng kết văn học từng diễn ra của Viện Văn học, Hội thảo góp phần khẳng định chủ trương, đường lối đúng đắn của Đảng trong công cuộc Đổi mới, khẳng định giá trị và những đóng góp của văn học Việt Nam trong tiến trình phát triển văn hóa đất nước, khai mở những hướng nghiên cứu và sáng tạo mới./.

-Dẫn theo Cổng thông tin Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam-

Nguồn bài viết: Viện Văn học

Tin: Việt Hà, Mai Phương, Thùy Trang, Trần Cường