Viện Thông tin Khoa học xã hội (KHXH) trân trọng giới thiệu bài viết của GS.TS. Hồ Sĩ Quý - nguyên Viện trưởng Viện Thông tin KHXH về kho tư liệu EFEO hiện lưu trữ tại Thư viện KHXH với nguồn tư liệu phong phú gồm ảnh tư liệu, sách cổ, bản đồ, thư tịch, tranh vẽ, tư liệu Hán Nôm, các kết quả khảo cứu điền dã, trong đó có những tư liệu là độc bản, “có một không hai”. Bài viết làm rõ hơn chiều sâu học thuật của di sản EFEO, khẳng định di sản này không chỉ là kết quả của một giai đoạn lịch sử, mà còn là nền tảng tri thức cho nhiều ngành khoa học ở Việt Nam hiện nay.
Một số tư liệu EFEO hiện lưu trữ tại Thư viện KHXH, Viện Thông tin KHXH
Di sản EFEO tại Viện Thông tin KHXH, về thực chất, là nguồn lực
có một không hai về KHXH và nhân văn Việt Nam mà các nhà khoa học danh tiếng
Pháp và châu Âu cùng thế hệ vàng các nhà nghiên cứu Việt Nam đã tạo lập bằng
các phương pháp hiện đại ở trình độ cao của KHXH và nhân văn châu Âu đầu thế kỷ
XX.
Viện Viễn Đông Bác cổ (EFEO) là tổ chức nghiên cứu khoa học của
Pháp lần đầu tiên được thành lập tại Sài Gòn năm 1900, chuyển ra Hà Nội năm
1902 và là tiền thân của tất cả 18 trung tâm EFEO tại 13 quốc gia trên thế giới
hiện nay.
Thư viện EFEO ở 26 Lý Thường Kiệt, được xây dựng từ năm 1905 và năm
1957 được phía Pháp chuyển giao cho Việt Nam, nay là một trụ sở của Viện Hàn
lâm KHXH Việt Nam.
Sau khoảng nửa thế kỷ, EFEO đã nghiên cứu rất sâu về phương Đông,
về văn hóa và con người Việt Nam và đã để lại những sản phẩm khoa học vô cùng
giá trị, có ý nghĩa nền tảng đối với KHXH và nhân văn Việt Nam. Xin được lưu ý:
“Viện Nghiên cứu Con người Đông Dương” được thành lập tại EFEO năm 1938 mà
công đầu thuộc các học giả Nguyễn Văn Tố, Nguyễn Văn Huyên, Trần Văn Giáp, Tôn
Thất Tùng và các học giả Pháp.
Tri thức về các nền văn hóa Hòa Bình, Bắc Sơn, Đông Sơn, Sa Huỳnh,
Óc Eo, Champa, những bản sắc độc đáo của Tây Nguyên hay thánh địa Mỹ Sơn, bãi
đá cổ Sa Pa… mà ngày nay giới KHXH được kế thừa và phát triển đều là sản phẩm
khoa học của các nhà nghiên cứu Việt Nam và phương Tây tại EFEO trước năm
1957.
Tạp chí nghiên cứu BEFEO hơn 100 năm nay đã trở thành nguồn dữ
liệu không thể thiếu trong danh mục tham khảo của các ấn phẩm nghiên cứu về văn
hóa, lịch sử Việt Nam và khu vực châu Á.
Công lao của những nhà nghiên cứu EFEO là rất đáng kể, có ý nghĩa
tiên phong, mở đường cho nền KHXH và nhân văn Việt Nam.
Có thể kể đến một số nhà khoa học tên tuổi Pháp trực tiếp nghiên cứu
tại EFEO hoặc cộng tác với EFEO là Loius Finot, George Coedés, Madeliene
Colani, Olov Jansé, Loius Malleret, Henri Parmentier, Henri Maspéro, Georges
Condominas[1],
v.v…
Thế hệ vàng của giới trí thức Việt Nam, những người đã trưởng
thành trong khoa học nhờ hợp tác chặt chẽ với EFEO, nắm chắc các lý thuyết và
vận dụng được các phương pháp nghiên cứu Âu Tây trong hoạt động học thuật:
Những thành viên của EFEO[2]:
Nguyễn Văn Huyên, Nguyễn Văn Khoan, Trần Hàm Tấn, Nguyễn Văn Tố, Trần Văn Giáp,
Công Văn Trung, Nguyễn Thiệu Lâu.
Những học giả không phải là thành viên EFEO[3]:
Đào Duy Anh, Hoàng Xuân Hãn, Cao Xuân Huy, Đặng Thai Mai, Hoài Thanh, Nam Sơn,
Nguyễn Đỗ Cung, Lê Dư…
Nhiều người trong số các học giả trên, về sau đã được Nhà nước Việt
Nam tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh: Nguyễn Văn Huyên (2000), Đặng
Thai Mai (1996), Đào Duy Anh (2000), Nguyễn Đỗ
Cung (1996), Hoàng Xuân Hãn (2000), Trần Văn
Giáp (2000), Cao Xuân Huy (1996), Hoài Thanh (2000)…
Tư liệu ảnh thuộc Bộ sưu tập ảnh E'FEO
Tại Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam, di sản trực tiếp của EFEO là Thư
viện Viện Thông tin KHXH được thành lập năm 1968, mà tiền thân của nó là Thư viện
EFEO. Tài nguyên thông tin của Thư viện KHXH do EFEO để lại gồm có: (1) Tranh
cổ, (2) Bản đồ, (3) Hương ước, (4) Sách
Hán Nôm, (5) Sách Nhật Bản cổ, (6) Sách Trung Quốc cổ, (7) Sắc phong, (8) Tài
liệu Latinh cũ, (9) Thần tích - thần sắc, (10) Ảnh, (11) Phim, (12) Đĩa hát.[4]
Chỉ riêng sách Hán Nôm cũng đã đủ là nguồn học liệu để thành lập
Viện Nghiên cứu Hán Nôm tháng 3/1998.
Năm 1992, Thư viện Viện Thông tin KHXH được Chính phủ quyết định
là một trong 4 thư viện lớn của cả nước được đầu tư ngoại tệ lớn nhất để mua
sách, báo, tạp chí, tư liệu KHXH và nhân văn nước ngoài.
Xin được nhấn mạnh, Di sản EFEO tại Viện Thông tin KHXH, về thực
chất, là nguồn lực có một không hai về KHXH và nhân văn Việt Nam mà các nhà
khoa học danh tiếng Pháp và châu Âu cùng thế hệ vàng các nhà nghiên cứu Việt
Nam đã tạo lập bằng các phương pháp hiện đại ở trình độ cao của KHXH và nhân
văn châu Âu đầu thế kỷ XX.
Tính đến nay, do những hoàn cảnh khách quan và chủ quan khác
nhau, giá trị di sản của EFEO mà các nhà KHXH và nhân văn Việt Nam khai thác
được còn khá khiêm tốn.
Hy vọng rằng trong Kỷ nguyên phát triển đột phá, với tinh thần “phải
biết đứng trên vai những người khổng lồ” mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm
đã nhấn mạnh trong Hội nghị toàn quốc về đột phá phát triển khoa học, công nghệ,
đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia được tổ chức 13/01/2025[5],
Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam, với tính cách là một tổ chức nghiên cứu trực thuộc Ban
Chấp hành Trung ương, sẽ có thêm nhiều thuận lợi và cơ hội để khai thác, phát
huy di sản, kế thừa được tinh thần khoa học, tình yêu chân lý, ý chí vươn mình
sánh vai với các cường quốc khoa học phương Tây mà thế hệ vàng các nhà khoa học
EFEO đã gieo mầm và bước đầu khai phá từ hơn 100 năm trước./.
Tác giả: GS.TS. Hồ Sĩ Quý
Nguyên Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học
xã hội
Loius Finot (1864-1935, Giám
đốc đầu tiên của EFEO); George Coedés (1886-1969, Giám đốc EFEO sau L. Finot); Bà Madeliene Colani (1866-1943, tên
tuổi gắn liền với những nền văn hóa Bắc Sơn, Hòa Bình, Hạ Long); Olov Jansé (1892-1985, người
phát hiện nền văn hóa Đông Sơn); Loius Malleret (1901-1970, người phát hiện nền
văn hóa Óc Eo); Henri Parmentier (1871-1949, người có công lao to lớn trong
nghiên cứu và bảo tồn văn hóa Champa, thánh địa Mỹ Sơn, các tháp Champa ở Nha
Trang, bảo tàng Champa Đà Nẵng và Bảo tàng Lịch sử Hà Nội); Henri Maspéro
(1883-1945, người tiên phong và có nhiều đóng góp trong nghiên cứu Đạo giáo);
Georges Condominas (1921-2011, nhà dân tộc học nổi tiếng mà tên tuổi gắn liền
với những nghiên cứu thực địa về dân tộc Mnông Gar ở Tây Nguyên, người phát
hiện và công bố bộ đàn đá thời tiền sử được tìm thấy tại Đắk Lắk năm 1949 trong
không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên); v.v…
Nguyễn Văn Huyên (1908-1975),
Nguyễn Văn Khoan (1890-1975), Trần Hàm Tấn (1887-1957), Nguyễn Văn Tố
(1889-1947), Trần Văn Giáp (1896-1973), Công Văn Trung (1907-2003), Nguyễn
Thiệu Lâu (1916-1967).
Đào Duy Anh (1904-1988), Hoàng
Xuân Hãn (1908-1996), Cao Xuân Huy (1900-1983), Đặng Thai Mai (1902-1984), Hoài
Thanh (1909-1982), Nam Sơn (1890-1973), Nguyễn Đỗ Cung (1912-1977), Lê Dư
(1885-1957).
Tài nguyên sách ấn bản của EFEO thuộc loại quý hiếm gồm hơn 40.000 cuốn
sách tiếng Pháp, tiếng Anh và một số tiếng thuộc ngữ hệ Latinh; 31.000 tên sách
Trung Quốc cổ; hơn 11.000 tên sách Nhật Bản cổ; hơn 3.000 cuốn sách Hán Nôm;
hơn 160 tập thần tích, thần sắc của khoảng 9.000 làng Việt; khoảng 6.000 văn
bản Hương ước được viết bằng chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ từ thế kỷ XVIII
đến đầu thế kỷ XX; trên 4.400 tấm bản đồ và 122 tập Atlas về các nước Đông
Dương, trong đó quý nhất là Bản đồ Hà Nội năm 1831 và năm 1873, Bản đồ Sài Gòn
năm 1902; trên 57.000 bức ảnh về các di tích lịch sử, sinh hoạt văn hóa, kiến
trúc, khảo cổ…; trên 25.000 phim kính, phim tấm, phim đèn chiếu; 5.800 cuộn microfilm;
gần 400 bản sắc phong của Triều Nguyễn và các triều đại phong kiến thời trước, trong
đó bản sắc phong cổ nhất vào thế kỷ XVI, bản độc đáo nhất của Thư viện KHXH có
dấu “Ngự” của Triều Thanh Trung Quốc (thế kỷ XVIII). Một phần bộ Vĩnh lạc đại
từ điển và một phần bộ Tứ khố toàn thư là những sách có giá trị đặc biệt mà
ngay tại Trung Quốc cũng không có đủ.
Tô Lâm (2025),
Phát biểu tại Hội nghị toàn quốc về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi
mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia,
https://baochinhphu.vn/phat-bieu-cua-tong-bi-thu-to-lam-tai-hoi-nghi-toan-quoc-ve-dot-pha-phat-trien-khoa-hoc-cong-nghe-doi-moi-sang-tao-va-chuyen-doi-so-quoc-gia-102250113125610712.htm.