Ảnh minh họa: Người Pu Péo ở tỉnh Tuyên Quang

(Nguồn ảnh: Cổng thông tin điện tử Tỉnh Tuyên Quang)

Từ trường hợp người Pu Péo ở xã Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang, bài viết cho thấy mối quan hệ gắn bó chặt chẽ giữa con người và tự nhiên được định hình trên nền tảng thế giới quan tâm linh đặc thù. Rừng thiêng không chỉ là không gian sinh tồn, mà còn là nơi hiện diện của thần linh và tổ tiên. Chính niềm tin này đã chuyển hóa  thành chuẩn mực ứng xử có tính bắt buộc, tạo nên một cơ chế điều chỉnh hành vi bền vững từ bên trong cộng đồng.  Việc xâm phạm rừng không chỉ bị xử phạt về vật chất,  mà còn bị nhìn nhận như một hành vi xúc phạm đến các đấng linh thiêng, tạo nên một cơ chế “tự quản trị” vô cùng hiệu quả từ bên trong.

Trên nền tảng đó, các thiết chế cộng đồng giữ vai trò trung tâm trong việc duy trì và tái tạo trật tự xã hội - sinh thái. Trưởng làng (Pên mô) và thầy cúng (Piềng hộ nụt) không chỉ là người thực thi luật tục, mà còn là chủ thể bảo đảm tính liên tục của tri thức truyền thống. Lễ cúng rừng hàng năm vì thế không đơn thuần là nghi lễ, mà là cơ chế xã hội hóa các quy ước chung, đồng thời truyền trao ý thức bảo vệ môi trường cho thế hệ trẻ. Cấu trúc này cho thấy sự kết hợp chặt chẽ giữa yếu tố tín ngưỡng, chuẩn mực xã hội và cơ chế quản trị cộng đồng.

Từ thực tiễn đó, nghiên cứu chỉ ra rằng, mô hình sinh thái - văn hóa của người Pu Péo đã góp phần duy trì các khu rừng nguyên sinh, bảo vệ nguồn nước và ổn định cân bằng sinh học tại khu vực biên giới. Đây là minh chứng rõ nét cho khả năng vận hành hiệu quả một mô hình quản trị tài nguyên không dựa hoàn toàn vào thiết chế nhà nước, mà dựa trên nền tảng văn hóa cộng đồng.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, mô hình đang đứng trước nhiều thách thức. Quá trình hiện đại hóa, biến động địa giới hành chính và áp lực sinh kế đang làm suy giảm dần hiệu lực của luật tục. Sự đứt gãy trong quá trình kế thừa truyền thống văn hóa và thay đổi trong hệ giá trị cộng đồng là những nguy cơ trực tiếp đối với tính bền vững của cơ chế tự quản này.

Từ đó, tác giả đề xuất cần có cách tiếp cận linh hoạt, kết hợp giữa pháp luật nhà nước và luật tục bản địa. Việc thể chế hóa có chọn lọc các giá trị của luật tục, đồng thời đảm bảo vai trò chủ thể của cộng đồng là điều kiện quan trọng để duy trì hiệu quả quản trị tài nguyên trong bối cảnh mới.

Bằng cách tiếp cận từ góc độ dân tộc học và sinh thái văn hóa, nghiên cứu khẳng định giá trị bền vững của tri thức bản địa trong quản trị tài nguyên thiên nhiên. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà hoạch định chính sách dân tộc và môi trường, góp phần xây dựng các mô hình quản lý tài nguyên và ổn định xã hội vùng biên, phát triển bền vững vùng biên dựa trên nền tảng bản sắc văn hóa dân tộc./.

Thông tin bài viết:

- Nhan đề: Luật tục, thiết chế cộng đồng và bảo vệ rừng thiêng của người Pu Péo: Một mô hình sinh thái - văn hóa đặc trưng vùng biên

- Chủ đề: Dân tộc học, Văn hóa học, Sinh thái học

- Tác giả: TS. Vũ Thị Hà (Viện Dân tộc học và Tôn giáo học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam)

- Nguồn trích: Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội số 02 năm 2026.