Ảnh minh họa: Lễ Vía Bà Chúa Xứ núi Sam

(Nguồn ảnh: Minh Anh, Báo điện tử Cần Thơ)

Trọng tâm nghiên cứu trước hết tập trung làm rõ quá trình hình thành và phát triển của tục thờ Bà - Cậu trong sự giao thoa giữa nhiều dòng chảy văn hóa ở Nam Bộ. Theo tác giả, tục thờ này được hình thành cùng quá trình di dân của cư dân miền Trung vào Nam từ cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII và tiếp tục được bồi đắp qua quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa các cộng đồng cư dân trong khu vực.

Qua phân tích các tư liệu dân gian, tác giả cho thấy nguồn gốc của Bà - Cậu được lý giải theo nhiều truyền thuyết khác nhau. Có quan niệm cho rằng Bà là Thủy Long Thánh Mẫu - vị thần cai quản sông biển, còn Cậu là vị thần sông gắn với tín ngưỡng Hà Bá. Một cách lý giải khác cho rằng, tục thờ có mối liên hệ với tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na của người Việt, được tiếp nhận từ hình tượng Thánh Mẫu Pô I nư Nưgar của người Chăm, cùng hai người con là Cậu Tài và Cậu Quý. Khi du nhập vào Nam Bộ, tín ngưỡng này tiếp tục có sự điều chỉnh và dung hợp với các hình tượng tín ngưỡng bản địa như Bà Chúa Xứ, Bà Thủy hay Bà Phi Yến và Hoàng tử Cải ở Côn Đảo. Sự đa dạng trong các cách lý giải cho thấy quá trình tiếp biến văn hóa diễn ra linh hoạt, phản ánh khả năng thích ứng của cộng đồng cư dân Nam Bộ trong việc tiếp nhận và phát triển các giá trị tín ngưỡng phù hợp với điều kiện tự nhiên và đời sống xã hội của địa phương.

Tác giả cũng chỉ ra một đặc điểm đáng chú ý trong thực hành tín ngưỡng của cư dân vùng biển đảo Nam Bộ. Trên hầu hết ghe, xuồng đi biển đều bố trí một bàn thờ chung ở vị trí trang trọng nhất, được người dân gọi là bàn thờ Bà - Cậu, mặc dù bài vị thường chỉ ghi tên của Bà. Trong khi đó, trên đất liền, không gian thờ tự lại được phân định rõ hơn thông qua hệ thống miếu Bà và dinh Cậu riêng biệt, tiêu biểu là Dinh Cậu ở Phú Quốc.

Các nghi lễ thờ cúng không diễn ra theo thời điểm cố định mà gắn trực tiếp với chu kỳ lao động và hoạt động khai thác biển của ngư dân, như lễ cúng trước khi tàu xuất bến, sau khi hoàn thành việc đóng tàu mới hoặc khi chuyến biển kết thúc thuận lợi. Lễ vật dâng cúng chủ yếu là những sản vật quen thuộc trong đời sống cư dân vùng biển như dừa tươi, gạo, muối, cờ ngũ sắc, vịt hoặc heo quay để bày tỏ lòng thành kính và cầu mong sự bình an, thuận lợi trong quá trình mưu sinh trên biển.

Một nội dung đáng chú ý khác của nghiên cứu là việc làm rõ vị trí của tục thờ Bà - Cậu trong các hoạt động lễ hội của cư dân vùng biển đảo Nam Bộ. Qua khảo sát thực tế, tác giả cho thấy, hiện nay, không tồn tại một lễ hội độc lập mang tên “Lễ hội Bà - Cậu”. Thay vào đó, các hoạt động thờ cúng Bà - Cậu thường được lồng ghép trong những lễ hội tín ngưỡng quy mô lớn của địa phương, như lễ hội Bà Chúa Xứ hay lễ hội Dinh Cậu ở Phú Quốc. Điều này phản ánh tính dung hợp và khả năng thích ứng của tín ngưỡng dân gian trong đời sống văn hóa của cư dân Nam Bộ.

Các lễ hội này không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng, mà còn góp phần bảo tồn và phát huy nhiều loại hình văn hóa dân gian đặc sắc, như múa bóng rỗi, đờn ca tài tử và các trò chơi dân gian gắn với cư dân vùng biển. Theo tác giả, niềm tin vào Bà - Cậu còn hiện diện sâu sắc trong đời sống nghề biển, thể hiện qua quan niệm coi đây là vị thần bảo trợ cho nghề nghiệp, từ đó hình thành nhiều quy tắc ứng xử và kiêng kỵ trong lao động cũng như trong giao tiếp hằng ngày. Những quy ước này góp phần duy trì ý thức cộng đồng, tinh thần đoàn kết và các chuẩn mực đạo đức trong đời sống của cư dân vùng biển đảo Nam Bộ.

Có thể nói, bài viết là một nghiên cứu khoa học có giá trị thực tiễn cao, giúp người đọc dễ dàng hình dung về một nét đẹp tâm linh không thể thiếu của người dân biển Nam Bộ. Bằng cách chỉ ra những đóng góp tích cực của tục thờ Bà - Cậu trong việc gắn kết tình làng nghĩa xóm và phát triển du lịch địa phương, nghiên cứu khẳng định đây là một di sản văn hóa quý báu cần được giữ gìn và bảo tồn một cách bền vững trong xã hội hiện đại.

Thông tin bài viết:

- Nhan đề: Tục thờ Bà - Cậu trong đời sống của cư dân vùng biển đảo Nam Bộ

- Chủ đề: Văn hóa học

- Tác giả: ThS. Bùi Đức Mậu (Viện Thông tin Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam)

- Nguồn trích: Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội số 3 năm 2026.