Khi tri thức địa phương gặp công nghệ số: Vai trò của nghiên cứu khoa học xã hội ở Trung Bộ và Tây Nguyên trong thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW
Ngày 22/12/2024, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Gần hai năm sau, câu hỏi đặt ra với mỗi cơ quan, mỗi cán bộ không còn là “có thực hiện hay không” mà là “thực hiện bằng thế mạnh nào của mình”. Với những người làm khoa học xã hội ở Trung Bộ và Tây Nguyên, câu trả lời nằm ở tri thức về con người, văn hóa và xã hội của một vùng đất rộng lớn, giàu di sản, nhiều khác biệt về điều kiện phát triển. Thời gian tới, mỗi cơ quan, cán bộ cần nghiêm túc nghiên cứu nội dung cốt lõi của Nghị quyết, đối chiếu với tiến độ thực hiện và đề xuất những việc cụ thể mà đội ngũ nghiên cứu viên có thể làm ngay.
Nghị quyết 57 và hệ thống văn bản triển khai
Những mục tiêu được lượng hóa
Nghị quyết 57 xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng
tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu để phát triển lực lượng sản
xuất hiện đại và đổi mới phương thức quản trị quốc gia. Điểm khác biệt so với
nhiều chủ trương trước đây là các mục tiêu được đặt ra bằng con số cụ thể(1).
Đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu nằm trong nhóm 3 nước dẫn đầu Đông Nam Á và
nhóm 50 nước đứng đầu thế giới về năng lực cạnh tranh số và chính phủ điện tử;
kinh tế số đạt tối thiểu 30% GDP; chi cho nghiên cứu và phát triển đạt 2% GDP,
trong đó trên 60% từ nguồn xã hội; trên 80% người dân và doanh nghiệp sử dụng dịch
vụ công trực tuyến. Đến năm 2045, kinh tế số đạt tối thiểu 50% GDP và Việt Nam
thuộc nhóm 30 nước dẫn đầu thế giới về đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Hình
1. Các mục tiêu chính của Nghị quyết 57-NQ/TW
(Nguồn: Nghị quyết số 57-NQ/TW
ngày 22/12/2024)
Dữ liệu được coi là tư liệu sản xuất
Với giới nghiên cứu xã hội, nội dung đáng chú ý nhất của
Nghị quyết là cách tiếp cận dữ liệu. Nghị quyết coi dữ liệu là tư liệu sản xuất
quan trọng; yêu cầu xác lập quyền sở hữu và giao dịch dữ liệu, phát triển thị
trường dữ liệu, xây dựng các cơ sở dữ liệu lớn mang tính chủ quyền, hoàn thiện
Trung tâm dữ liệu quốc gia và bảo đảm dữ liệu quốc gia, dữ liệu địa phương được
kết nối, chia sẻ. Về khoa học xã hội, các nội dung liên quan trực tiếp nằm ở
yêu cầu nâng cấp Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và ở định hướng phát triển
văn hóa số gắn với giữ gìn bản sắc dân tộc(2).
Từ Nghị quyết đến luật, nghị định và chương trình hành động
Chủ trương được cụ thể hóa khá nhanh. Chính phủ ban hành
Nghị quyết số 03/NQ-CP (đầu tháng 1/2025) với bảy nhóm nhiệm vụ: nâng cao nhận
thức và đổi mới tư duy; hoàn thiện thể chế; tăng đầu tư và hoàn thiện hạ tầng;
phát triển nhân lực; đẩy nhanh chuyển đổi số và ứng dụng khoa học, công nghệ;
thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp; tăng cường hợp tác quốc tế(3).
Luật Dữ liệu số 60/2024/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, gồm 5 chương, 46 điều,
lần đầu tạo khuôn khổ pháp lý riêng về xây dựng, quản trị, bảo vệ và sử dụng dữ
liệu số(4).
Một chi tiết có liên quan trực tiếp đến vùng Trung Bộ và
Tây Nguyên là Quỹ Phát triển dữ liệu quốc gia. Theo Nghị định 160/2025/NĐ-CP,
quỹ có vốn điều lệ tối thiểu 1.000 tỷ đồng, hỗ trợ hạ tầng dữ liệu và ứng dụng
các công nghệ như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, chuỗi khối, với ưu tiên cho
nông thôn, miền núi và hải đảo(5). Đây là cơ hội để các đề tài, dự
án số hóa tri thức vùng tìm nguồn lực, miễn là được thiết kế bài bản.
Một năm thực hiện: những gì đã đạt và khoảng cách còn lại
Tại hội nghị đánh giá một năm triển khai ngày 18/12/2025,
Bộ Khoa học và Công nghệ báo cáo một số kết quả(6):
Kinh tế số tăng trưởng 8,6%; doanh thu ngành công nghiệp
công nghệ thông tin tăng 26%.
Xếp hạng chính phủ điện tử là 71; chỉ số hạ tầng viễn
thông tăng 41 bậc, lên hạng 67; tốc độ internet tăng 42 bậc, lên hạng 18.
Xếp hạng đổi mới sáng tạo toàn cầu là 44/139 nền kinh tế;
có khoảng 4.000 doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, trong đó 2 kỳ lân.
Hơn 24 triệu người dùng chữ ký số, gấp 37 lần so với trước;
toàn bộ công dân từ 14 tuổi trở lên đã có căn cước công dân.
Về tỷ trọng kinh tế số trong GDP, báo chí đưa tin kết quả
sơ kết ở mức khoảng 14% GDP (7), còn Bộ Khoa học và Công nghệ đặt mục
tiêu khoảng 14,5% GDP cho năm 2026. Nếu lấy 14,5% làm mốc, để đạt 30% vào năm
2030 thì kinh tế số phải tăng thêm khoảng 3,9 điểm phần trăm tỷ trọng mỗi năm
(15,5 điểm chia cho 4 năm; đây là phép tính của tác giả, mang tính tham khảo).
Cùng tài liệu này, Bộ cho biết ưu tiên năm 2026 là chuyển từ xây dựng thể chế
sang tổ chức thực hiện(8). Chính giai đoạn “thực hiện” này là nơi
nghiên cứu khoa học xã hội có nhiều đóng góp nhất.
Vì sao khoa học xã hội không đứng ngoài cuộc?
Có bốn lý do để người làm khoa học xã hội coi Nghị quyết
57 là việc của mình.
Thứ nhất, nguyên liệu của dữ liệu là đời sống xã hội. Khi
dữ liệu trở thành tư liệu sản xuất, giá trị của một kho dữ liệu phụ thuộc vào
chất lượng và tính đại diện của nó. Dữ liệu về dân cư, ngôn ngữ, sinh kế, di cư,
tín ngưỡng, di sản chỉ đáng tin khi được thu thập, chuẩn hóa và diễn giải bằng
phương pháp khoa học xã hội. Công nghệ lưu trữ được mọi thứ, nhưng không tự biết
thứ gì đáng lưu và lưu như thế nào cho đúng.
Thứ hai, dịch vụ số chỉ hiệu quả khi hiểu người dùng. Chỉ
tiêu trên 80% người dân, doanh nghiệp dùng dịch vụ công trực tuyến sẽ chỉ có ý
nghĩa nếu người dùng thực sự dùng được. Nghiên cứu về vùng đồng bào dân tộc thiểu
số cho thấy tỷ lệ hồ sơ nộp trực tuyến chưa phản ánh đúng kỹ năng số, vì có người
vẫn phải nhờ người khác thao tác thay(9). Muốn biết ai đang bị bỏ lại
phía sau, cần khảo sát xã hội học, không thể chỉ nhìn số liệu hành chính.
Thứ ba, chuyển đổi số có rủi ro xã hội cần được theo dõi.
Khoảng cách số, lừa đảo trực tuyến, việc làm thay đổi, quyền của cộng đồng đối
với tri thức của mình khi tư liệu được số hóa và chia sẻ là những vấn đề đạo đức
và pháp lý mới. Luật Dữ liệu chọn cơ chế hậu kiểm và giao cơ quan nhà nước
trách nhiệm lớn trong bảo đảm an toàn dữ liệu(10); khoa học xã hội cần
cung cấp bằng chứng về tác động thực tế để hậu kiểm ấy có căn cứ.
Thứ tư, văn hóa là nền tảng của kinh tế số bền vững. Nghị
quyết nhấn mạnh phát triển văn hóa số gắn với bản sắc dân tộc(11). Ở
Tây Nguyên, nơi di sản cồng chiêng được UNESCO vinh danh, hay ở dải đất miền
Trung với Cố đô Huế, phố cổ Hội An, Thánh địa Mỹ Sơn, số hóa di sản vừa là bảo
tồn, vừa là chất liệu cho du lịch số và công nghiệp văn hóa. Làm đúng thì tạo
sinh kế, làm sai thì thương mại hóa hoặc làm méo văn hóa.
Công nghệ trả lời câu hỏi “làm thế nào”. Khoa học xã hội
giúp trả lời câu hỏi “cho ai” và “giữ lại điều gì”.
Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã có định hướng
riêng. Theo một bài nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam số
6/2025, Viện Hàn lâm đặt mục tiêu trở thành trung tâm nghiên cứu trọng điểm
ngang tầm các nước tiên tiến vào năm 2030, tầm nhìn đến 2045, thông qua đổi mới
thể chế, triển khai các đề án trọng yếu và định hướng nghiên cứu lớn(12).
Các viện thành viên, trong đó có Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên,
là lực lượng triển khai ở địa bàn.
Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên: vị thế
và lợi thế
Viện có bề dày lịch sử hình thành. Từ năm 2003, Viện Hàn
lâm đề xuất lập một viện khu vực để mở rộng nghiên cứu khoa học xã hội ở địa
phương; năm 2005 Viện được thành lập; năm 2008 đổi tên thành Viện Phát triển bền
vững vùng Trung Bộ; tháng 12/2012 đổi tên thành Viện Khoa học xã hội vùng Trung
Bộ. Ngày 31/3/2025, Viện hợp nhất với Viện khoa học xã hội ở Tây Nguyên để
thành Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên, trụ sở tại Đà Nẵng, là
đơn vị sự nghiệp khoa học và công nghệ thuộc Viện Hàn lâm. Chức năng chính của
Viện là nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn khoa học xã hội của vùng,
cung cấp luận cứ khoa học cho chiến lược, quy hoạch, chính sách phát triển, tư
vấn chính sách, tham gia đào tạo và phát triển nguồn nhân lực khoa học xã hội của
vùng(13).
Sự hợp nhất này tạo ra một lợi thế đáng kể: lần đầu một
đơn vị nghiên cứu có thể nhìn dải đất từ ven biển miền Trung đến cao nguyên như
một không gian phát triển liên thông, với những mối quan hệ về dân cư, sinh kế,
giao thương và văn hóa. Đơn vị đã có tạp chí chuyên ngành là Tạp chí Khoa học
xã hội miền Trung, và đã công bố các nghiên cứu về chuyển đổi số ở địa bàn, chẳng
hạn bài về vai trò của truyền thông số trong xây dựng công dân số tại các địa
phương khu vực Tây Nguyên (2026). Bài này kết luận hạ tầng chưa đồng đều, nguồn
nhân lực còn hạn chế và cần chiến lược truyền thông số đa kênh phù hợp từng địa
bàn(14).
Bốn hướng hành động của nghiên cứu viên
Từ phân tích trên, để gắn nhiệm vụ chuyên môn với yêu cầu
của Nghị quyết 57. Đây là đề xuất mang tính định hướng, cần được cụ thể hóa
theo kế hoạch khoa học của đơn vị.
|
Hướng
hành động
|
Việc làm cụ thể
|
Sản phẩm
đầu ra
|
Căn cứ
|
|
1. Số hóa tư liệu điền dã và di sản
|
Chuyển ghi chép, băng ghi âm, ảnh, bản đồ, tài liệu Hán Nôm thành dữ liệu
có cấu trúc, gắn siêu dữ liệu và tọa độ; thống nhất quy chuẩn lưu trữ.
|
Kho dữ liệu số của đơn vị; bộ dữ liệu mở có phân quyền
|
Nghị quyết 57 (dữ liệu là tư liệu sản xuất; văn hóa số); Luật Dữ liệu
|
|
2. Dữ liệu phục vụ hoạch định chính sách vùng
|
Chuẩn hóa các cuộc điều tra, khảo sát về sinh kế, di cư, giáo dục, y tế,
dân tộc; liên thông với cơ sở dữ liệu của ngành và địa phương.
|
Bộ chỉ số vùng; báo cáo tham mưu có số liệu
|
Chức năng cung cấp luận cứ khoa học cho chính sách của Viện
|
|
3. Nghiên cứu tác động xã hội của chuyển đổi số
|
Khảo sát kỹ năng số thực tế của nông dân, đồng bào dân tộc thiểu số, người
cao tuổi, lao động di cư; theo dõi ai bị bỏ lại phía sau và vì sao.
|
Báo cáo khảo sát; khuyến nghị chính sách; bài đăng tạp chí
|
Chỉ tiêu dịch vụ công trực tuyến; cảnh báo về chỉ số hồ sơ trực tuyến
|
|
4. Truyền thông khoa học và nâng cao kỹ năng số cộng đồng
|
Đưa kết quả nghiên cứu về lại cộng đồng bằng ngôn ngữ dễ hiểu, nội dung bản
địa hóa; áp dụng nguyên tắc đạo đức dữ liệu: có sự đồng thuận, tôn trọng quyền
của cộng đồng đối với tri thức của mình.
|
Ấn phẩm, video ngắn, tập huấn; bộ quy tắc đạo đức dữ liệu của đơn vị
|
Nghị quyết 03/NQ-CP (nâng cao nhận thức, phát triển nhân lực)
|
Hình
2. Hành trình của một dữ liệu khoa học xã hội,
từ thực địa đến chính sách (định hướng triển
khai)
Gỡ “khoảng cách số” ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số
Hướng thứ ba và thứ tư gặp nhau ở một vấn đề thực tế của
Tây Nguyên và miền núi Trung Bộ. Báo Nhân Dân ngày 16/9/2026 ghi lại ý kiến của
các nhà nghiên cứu về ba rào cản: ngôn ngữ (nền tảng số chủ yếu dùng tiếng Việt
phổ thông và thuật ngữ hành chính), văn hóa (không gian số đề cao cá nhân trong
khi nhiều cộng đồng truyền đạt tri thức qua sinh hoạt chung) và tài chính (hộ
nghèo ưu tiên chi phí thiết yếu hơn thiết bị và internet). Một cán bộ cơ sở ở
Đăk Liêng (Đắk Lắk) cho biết nhiều người có điện thoại thông minh nhưng chưa biết
tạo tài khoản, còn yếu về xác thực điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt và
nhận diện lừa đảo(15).
Từ góc nhìn đơn vị, TS. Phạm Thị Xuân Nga đề xuất chuyển
từ “đưa công nghệ đến” sang “trao năng lực”, bắt đầu bằng điều tra số liệu theo
bản, làng, xã và xây dựng mạng lưới hỗ trợ tại cộng đồng(16). Cách
tiếp cận này cho thấy nhiệm vụ nghiên cứu và nhiệm vụ tuyên truyền có thể làm
cùng một lúc: mỗi cuộc khảo sát vừa thu dữ liệu, vừa là dịp trao đổi với người
dân về dịch vụ số.
Hình
3. Ba rào cản số và hướng gỡ
(Nguồn ảnh: https://nhandan.vn/thay-doi-tu-duy-de-thu-hep-khoang-cach-so-post988781.html)
Điều kiện và rủi ro cần tính đến
Quyền của cộng đồng đối với tri thức: Tư liệu về nghi lễ,
tri thức dân gian, ngôn ngữ của các cộng đồng cần được số hóa với sự đồng thuận,
có quy định rõ ai được truy cập, dùng vào mục đích gì. Đây là điểm mà dữ liệu mở
và dữ liệu nhạy cảm phải được phân biệt rõ.
An toàn và phân loại dữ liệu: Luật Dữ liệu yêu cầu phân
loại dữ liệu và có giải pháp bảo vệ(17). Đơn vị cần có quy trình nội
bộ về phân loại, lưu trữ, sao lưu và chia sẻ trước khi mở rộng số hóa.
Năng lực và nguồn lực: Nhân lực vừa hiểu phương pháp khoa
học xã hội vừa có kỹ năng dữ liệu còn mỏng. Cần đào tạo tại chỗ, hợp tác với
trường đại học, doanh nghiệp công nghệ và tận dụng các nguồn hỗ trợ như Quỹ
Phát triển dữ liệu quốc gia.
Đo lường đúng cái cần đo: Tránh lấy số hồ sơ trực tuyến
hay số người tải ứng dụng làm thước đo thành công; cần chỉ số về khả năng tự sử
dụng và mức độ hài lòng của nhóm yếu thế(18).
Thông điệp tuyên truyền
Nghị quyết 57 không chỉ là chuyện công nghệ, mà là chuyện
của mọi cơ quan, mọi người dân.
Số hóa tri thức vùng đất là bảo tồn và tạo sinh kế, nếu
làm cùng cộng đồng và tôn trọng quyền của cộng đồng.
Chuyển đổi số chỉ thành công khi không ai bị bỏ lại phía
sau.
|
Kênh
|
Nội dung gợi ý
|
Đối tượng
|
|
Bản tin, trang thông tin của Viện
|
Bài phân tích kèm infographic; tin hoạt động số hóa tư liệu
|
Cán bộ, nghiên cứu viên, cơ quan phối hợp
|
|
Mạng xã hội (fanpage, Zalo)
|
Infographic 1 phút; video ngắn về “một dữ liệu đi qua những bước nào”
|
Công chúng, thanh niên
|
|
Hội thảo, tọa đàm khoa học
|
Công bố kết quả khảo sát kỹ năng số; trao đổi với sở, ngành địa phương
|
Cơ quan quản lý, nhà khoa học
|
|
Tập huấn tại cộng đồng
|
Nội dung bản địa hóa, phụ đề tiếng dân tộc; hướng dẫn dịch vụ công trực
tuyến, nhận diện lừa đảo
|
Người dân, già làng, trưởng bản, cán bộ cơ sở
|
|
Tạp chí chuyên ngành
|
Bài nghiên cứu về tác động xã hội của chuyển đổi số
|
Giới nghiên cứu
|
Nghị quyết 57 đặt ra yêu cầu lớn nhưng cũng mở ra không
gian đóng góp rộng cho khoa học xã hội. Khi tri thức về vùng đất, con người và
văn hóa Trung Bộ và Tây Nguyên được số hóa, kết nối và sử dụng đúng cách, nó
không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực cho phát triển nhanh, bền vững
và công bằng. Với mỗi nghiên cứu viên, việc cần làm bắt đầu từ chính công việc
hằng ngày: thu thập có chuẩn mực, lưu trữ có trách nhiệm, chia sẻ có kiểm soát
và luôn đặt con người ở trung tâm.
Tài liệu tham khảo
(1) (2) (11) Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW
ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và
chuyển đổi số quốc gia.
(3) Chính phủ (2025), Nghị quyết số 03/NQ-CP về Chương
trình hành động thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW.
(4) (5) (10) (17) Quốc hội (2024), Luật Dữ liệu số
60/2024/QH15, có hiệu lực từ 1/7/2025; Báo Nhân Dân, Luật Dữ liệu xây dựng niềm
tin số và thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện (nội dung Luật, Quỹ Phát triển dữ liệu
quốc gia theo Nghị định 160/2025/NĐ-CP). https://nhandan.vn/luat-du-lieu-xay-dung-niem-tin-so-va-thuc-day-chuyen-doi-so-toan-dien-post890961.html
(6) Thu Giang (18/12/2025), Một năm triển khai Nghị quyết
57: Chuyển đổi số tăng tốc, đổi mới sáng tạo khởi sắc, Báo điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/mot-nam-trien-khai-nghi-quyet-57-chuyen-doi-so-tang-toc-doi-moi-sang-tao-khoi-sac-102251218172236986.htm
(8) Trung tâm Truyền thông Khoa học và Công nghệ
(3/4/2026), Từ dữ liệu đến tăng trưởng: Hành trình hiện thực hóa Nghị quyết 57,
Cổng thông tin điện tử Bộ Khoa học và Công nghệ. https://mst.gov.vn/tu-du-lieu-den-tang-truong-hanh-trinh-hien-thuc-hoa-nghi-quyet-57-197260403094838219.htm
(7) VOV, Sơ kết thực hiện Nghị quyết số 57: Kinh tế số đạt
14% GDP, hơn 84% nhiệm vụ hoàn thành đúng hạn. http://vov.vn/chinh-tri/so-ket-thuc-hien-nghi-quyet-so-57-kinh-te-so-dat-14-gdp-hon-84-nhiem-vu-hoan-thanh-dung-han-post1311406.vov
(12) Nguyễn Thị Thu Hà (2025), Đột phá phát triển khoa học
công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ở Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt
Nam (theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024), Tạp chí Khoa học
xã hội Việt Nam, số 6, tr. 31. https://vjol.info.vn/khxhvn/article/view/121115
(14) Phan Xuân Thủy, Trần Văn Toàn (2026), Vai trò của
truyền thông số trong xây dựng công dân số tại các địa phương khu vực Tây
Nguyên, Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, tập 91, số 02 (15/4/2026). https://www.vjol.info.vn/isscr/vi/article/view/184118
(9) (15) (16) (18) Vũ Quỳnh Trang (16/9/2026), Thay đổi
tư duy để thu hẹp khoảng cách số, Báo Nhân Dân. https://nhandan.vn/thay-doi-tu-duy-de-thu-hep-khoang-cach-so-post988781.html
(13) Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên, Lịch
sử phát triển. https://isscrh.vass.gov.vn/lich-su-phat-trien
-Dẫn theo Cổng
thông tin điện tử Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam-
Nguồn bài viết: Viện
Khoa học xã hội Vùng Trung Bộ và Tây Nguyên