Khoa học xã hội và nhân văn trong kỷ nguyên mới: Vai trò tư vấn chiến lược và yêu cầu nâng cao năng lực dưới sự lãnh đạo của Đảng
Sau Đại hội XIV của Đảng, mục tiêu phát triển nhanh, bao trùm và bền vững đặt ra yêu cầu cao hơn đối với đội ngũ trí thức, trong đó có các nhà nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV). Bài viết của GS.TS. Lê Văn Lợi (Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đăng trên Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội số 4 năm 2026 phân tích vị thế, vai trò của KHXH&NV trong giai đoạn mới và đề xuất những định hướng nâng cao năng lực tư vấn chiến lược của lĩnh vực này dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Đại hội XIV xác
định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính
của mô hình tăng trưởng mới. Từ định hướng đó, tác giả nhấn mạnh đóng góp của
KHXH&NV đối với công tác tư tưởng, lý luận của Đảng, đồng thời đặt ra yêu
cầu phát huy vai trò “trí tuệ chiến lược” của quốc gia. Theo tác giả, lĩnh vực
này cần cung cấp luận cứ khoa học và tham gia sâu hơn vào quá trình hoạch định,
thực thi chính sách phát triển đất nước.
Nhìn lại chặng
đường gần một thế kỷ gắn bó với cách mạng Việt Nam, bài viết ghi nhận những
đóng góp của KHXH&NV đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Từ thời
kỳ kháng chiến, kiến quốc đến 40 năm thực hiện công cuộc Đổi mới kể từ năm
1986, các nghiên cứu chuyên sâu về triết học, kinh tế, chính trị, xã hội học,
luật học đã cung cấp luận cứ khoa học cho các quyết sách của Đảng, từ việc hình
thành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước
pháp quyền xã hội chủ nghĩa đến phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản
sắc dân tộc. Các công trình nghiên cứu lịch sử, Hán Nôm và khảo cổ học về Hoàng
Sa, Trường Sa và Biển Đông cũng đã cung cấp tư liệu, luận cứ lịch sử và pháp lý
phục vụ việc bảo vệ chủ quyền của Việt Nam trên trường quốc tế. Các cơ quan
nghiên cứu đầu ngành, trong đó có Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, đã
triển khai nhiều chương trình điều tra cơ bản quy mô lớn, cung cấp dữ liệu phục
vụ việc điều chỉnh mô hình tăng trưởng, bảo đảm an sinh xã hội và bảo tồn di
sản văn hóa dân tộc.
Trước yêu cầu của
giai đoạn mới, GS.TS. Lê Văn Lợi chỉ ra những hạn chế cần khắc phục trong
nghiên cứu và tư vấn chính sách. Theo tác giả, chất lượng nghiên cứu ở một số
lĩnh vực chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn của đất nước và chuẩn mực học
thuật quốc tế. Những đóng góp của KHXH&NV trong giải quyết các vấn đề chiến
lược như vượt qua bẫy thu nhập trung bình, tìm kiếm động lực tăng trưởng mới,
phòng, chống suy thoái đạo đức và phát triển con người trong môi trường số còn
hạn chế. Không ít công trình nghiên cứu vẫn dừng lại ở việc mô tả thực trạng,
còn hạn chế về chiều sâu phân tích, phát hiện vấn đề và đề xuất giải pháp sát
thực tiễn. Hệ thống dữ liệu điều tra cơ bản chưa được đầu tư tương xứng làm hạn
chế cơ sở thực chứng của nhiều nghiên cứu, trong khi tỷ lệ công bố trên các tạp
chí quốc tế uy tín còn khiêm tốn. Tác giả cho rằng, nguyên nhân nằm ở năng lực
đổi mới của một bộ phận nhà nghiên cứu và cả nhận thức chưa đầy đủ của một số
cấp ủy, chính quyền về vai trò của KHXH&NV. Điều này thể hiện ở việc một số
nơi ưu tiên khoa học kỹ thuật và chưa quan tâm tương xứng đến KHXH&NV.
Nguồn lực đầu tư còn dàn trải, thủ tục tài chính qua nhiều khâu nên các nhà
khoa học phải dành nhiều thời gian cho công việc hành chính. Chuyển đổi số
trong nghiên cứu còn chậm, đội ngũ chuyên gia đầu ngành kế cận còn thiếu.
Bước vào kỷ nguyên
thứ tư của dân tộc - kỷ nguyên vươn mình với mục tiêu đưa Việt Nam trở thành
nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao vào năm
2030 và quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045 - bối cảnh thế giới đầy
biến động của trí tuệ nhân tạo, cạnh tranh chiến lược nước lớn và biến đổi khí
hậu đòi hỏi KHXH&NV phải chuyển dịch mạnh mẽ về vai trò. Theo tinh thần
hành động quyết liệt của Đại hội XIV mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã
nhấn mạnh về việc thu hẹp khoảng cách từ nghị quyết đến kết quả thực chất, vai
trò tư vấn chiến lược của KHXH&NV không còn giới hạn ở việc giải thích quá
khứ hay mô tả hiện tại mà phải tiên phong dự báo xu hướng, kiến tạo mô hình
phát triển và tham gia sâu vào khâu tổ chức thực thi chính sách. Vai trò này
được tác giả GS.TS. Lê Văn Lợi hệ thống hóa thành 05 trụ cột chiến lược cốt lõi.
Trụ cột thứ nhất mang tính nền tảng lâu dài là tư vấn xây dựng, hoàn thiện lý luận về
mô hình chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam dựa
trên sự kết hợp giữa chủ nghĩa Marx-Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận đường
lối đổi mới với truyền thống dân tộc và tinh hoa nhân loại, tạo nên bản sắc
phát triển riêng biệt.
Trụ cột thứ hai
là tư vấn chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, trọng tâm là hoàn thiện mô
hình phát triển đất nước theo phương châm “lấy phát triển để ổn định, ổn định
để thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững”. Tác giả hình dung mô hình phát triển
Việt Nam theo cấu trúc ba vòng tròn đồng tâm, có quan hệ chặt chẽ với nhau. Ở
trung tâm là mô hình tăng trưởng kinh tế. Vòng tiếp theo là mô hình phát triển
bao quát các lĩnh vực chính trị, văn hóa, xã hội, môi trường, quốc phòng, an
ninh và đối ngoại. Vòng ngoài cùng là mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam. Trên
cơ sở đó, giới nghiên cứu cần đề xuất cơ chế phát triển kinh tế tri thức, kinh
tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, nghiên cứu cách khắc phục lãng phí do
bất cập về thể chế, thu hút nhân tài và làm rõ nội dung xây dựng các mô hình
điểm về tỉnh, xã “xã hội chủ nghĩa” trong giai đoạn mới.
Trụ cột thứ ba
là tư vấn chiến lược phát triển con người Việt Nam toàn
diện về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, năng lực sáng
tạo và kỹ năng số. Trước những tác động sâu sắc của môi trường số đến lối sống
và tư duy, KHXH&NV có vai trò quan trọng trong nghiên cứu, định hình hệ giá
trị con người Việt Nam trong giai đoạn mới, góp phần giáo dục nhân cách và giữ
gìn bản sắc văn hóa trong quá trình hội nhập.
Trụ cột thứ tư
là tư vấn chính sách đối ngoại, bảo đảm quốc phòng, an ninh và bảo vệ chủ quyền
quốc gia. Đại hội XIV xác định tăng cường quốc phòng, an ninh và đẩy mạnh đối
ngoại, hội nhập quốc tế là nhiệm vụ “trọng yếu, thường xuyên”. Theo tác giả,
KHXH&NV cần nâng cao năng lực dự báo cục diện địa chính trị, cung cấp luận
cứ lịch sử, pháp lý phục vụ việc bảo vệ chủ quyền của Việt Nam trên Biển Đông.
Bài viết cũng đề cập việc phát huy sức mạnh mềm của văn hóa Việt Nam như một
nguồn lực nội sinh trong quan hệ quốc tế.
Trụ cột thứ năm
là tư vấn bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và đấu tranh phản bác các quan điểm
sai trái, thù địch. Trên không gian mạng, nhiệm vụ này đòi hỏi KHXH&NV chủ
động cung cấp luận cứ để phản bác thông tin sai lệch, đồng thời phát triển các
luận cứ lý luận và trình bày theo cách thuyết phục công chúng, nhất là thế hệ
trẻ. Trên cơ sở quán triệt tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW, bài viết cũng làm
rõ mối quan hệ giữa KHXH&NV với khoa học và công nghệ. Theo tác giả,
KHXH&NV góp phần định hướng các giá trị nhân văn trong phát triển và ứng
dụng công nghệ. Khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn hay Internet vạn
vật, KHXH&NV giúp làm rõ công nghệ phục vụ ai, hướng tới mục tiêu xã hội
nào và cần có những biện pháp gì để kiểm soát rủi ro về đạo đức, xã hội phát
sinh trong quá trình chuyển đổi số.
Để phát huy vai
trò tư vấn chiến lược, bài viết đề xuất năm nhóm giải pháp nâng cao năng lực
của KHXH&NV dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Trước hết,
cần tăng cường và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng thông qua việc đưa phát
triển KHXH&NV vào chương trình công tác thường xuyên của các cấp ủy, gắn với
trách nhiệm của người đứng đầu và coi hiệu quả ứng dụng thành tựu KHXH&NV
là tiêu chí đánh giá năng lực lãnh đạo. Việc kịp thời thể chế hóa các chủ
trương của Đảng bằng pháp luật cần gắn với công tác xây dựng Đảng, giữ vững kỷ
luật chính trị và phòng, chống suy thoái về tư tưởng chính trị trong đội ngũ
cán bộ nghiên cứu.
Tiếp theo,
cần đổi mới thể chế và cơ chế quản
lý khoa học theo hướng giảm thủ tục hành
chính, đơn giản hóa quy trình tài
chính và tăng quyền tự chủ cho
các cơ quan nghiên cứu đầu ngành như Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
trong việc xác định nhiệm vụ trọng điểm và phân bổ ngân sách. Việc đánh giá kết
quả nghiên cứu cần tiếp cận chuẩn mực quốc tế, lấy chất lượng công trình và tác
động xã hội làm thước đo. Tác giả cũng nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm môi trường dân
chủ, tôn trọng tự do tư tưởng và sáng tạo học thuật theo tinh thần Nghị quyết
số 45-NQ/TW và Nghị quyết số 57-NQ/TW.
Giải pháp mang
tính quyết định thứ ba là xây dựng
chiến lược tổng thể phát triển đội ngũ nhà khoa học. Tác giả đề xuất chuẩn hóa công tác đào tạo trong nước, kết hợp cử cán
bộ đi đào tạo ở nước ngoài, thu hút chuyên gia quốc tế và trí thức Việt Nam ở
nước ngoài, đồng thời có chính sách trọng dụng, đãi ngộ phù hợp đối với nhân
tài trong nước. Cần hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh do các chuyên gia đầu
ngành dẫn dắt, tạo điều kiện cho cán bộ đi thực tế địa phương và đổi mới chương
trình đào tạo sau đại học theo hướng chú trọng nghiên cứu thực chứng, phương
pháp định lượng, phân tích dữ liệu lớn và nghiên cứu liên ngành.
Thứ tư, cần
xác định đầu tư dài hạn cho KHXH&NV là một phần của chiến lược phát triển
quốc gia. Tác giả đề xuất tăng tỷ lệ ngân sách nhà nước dành cho lĩnh vực này
theo hướng tiệm cận mức bình quân thế giới, huy động thêm nguồn lực xã hội và
ưu tiên xây dựng cơ sở dữ liệu điều tra cơ bản quốc gia. Cùng với tăng đầu tư,
cần chủ động hội nhập quốc tế thông qua xây dựng mạng lưới hợp tác nghiên cứu
dài hạn, hỗ trợ công bố quốc tế và phát triển các tạp chí KHXH&NV bằng
tiếng Anh để giới thiệu kết quả nghiên cứu của Việt Nam đến giới học thuật quốc
tế.
Cuối cùng, cần
đẩy mạnh chuyển đổi số và đổi mới phương pháp nghiên cứu trên cơ sở xây dựng hệ
sinh thái dữ liệu mở và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Tác giả đề nghị coi dữ liệu
là tư liệu sản xuất mới, kết hợp phương pháp định tính với các công cụ định
lượng để nâng cao năng lực phân tích và dự báo chiến lược.
Kết luận bài viết,
GS.TS. Lê Văn Lợi khẳng định, KHXH&NV Việt Nam đang đứng trước một giao lộ
lịch sử: hoặc bứt phá mạnh mẽ để xứng tầm trí tuệ chiến lược của quốc gia, hoặc
tụt lại phía sau trong thời điểm đất nước cần nhất đến sự dẫn dắt lý luận và
thực tiễn. Sự lựa chọn ấy đòi hỏi quyết tâm chính trị cao độ từ Đảng, Nhà nước
cùng tinh thần đổi mới sáng tạo không ngừng của giới trí thức, qua đó xây dựng
một nền KHXH&NV hiện đại, hội nhập, góp phần hiện thực hóa thành công hai
mục tiêu 100 năm và khát vọng hùng cường của dân tộc Việt Nam trong kỷ nguyên
mới.
Thông tin bài
viết:
- Nhan đề: Khoa học xã hội và nhân văn
trong kỷ nguyên mới: Vai trò tư vấn chiến lược và yêu cầu nâng cao năng lực
dưới sự lãnh đạo của Đảng
- Chủ đề: Khoa học xã hội và nhân văn
- Tác giả: GS.TS. Lê Văn Lợi (Ủy viên
Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học
xã hội Việt Nam)
- Nguồn trích: Tạp chí Thông tin Khoa
học xã hội số 4 năm 2026.