Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư với trọng tâm là trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những chuyển dịch bước ngoặt trong nghiên cứu khoa học. Trong khoa học xã hội và nhân văn, AI không chỉ là công cụ kỹ thuật mà đã trở thành đối tượng nghiên cứu mới, một “đối tác tư duy” đa chiều. Bài viết làm rõ xu hướng ứng dụng AI nhằm nâng cao hiệu quả nghiên cứu, phân tích dữ liệu và tiếp cận tri thức học thuật. Bên cạnh cơ hội đột phá, việc sử dụng AI thiếu kiểm soát cũng làm nảy sinh thách thức nhận thức luận nghiêm trọng, tiêu biểu là hiện tượng đạo văn thế hệ mới và khoảng trống pháp lý về sở hữu trí tuệ. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số khuyến nghị cho Việt Nam, trong đó chú trọng phát triển hạ tầng dữ liệu tiếng Việt, cải cách giáo dục và hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm tối ưu hóa tiềm năng của AI.