Trong 55 năm qua, toàn thể Lãnh đạo, viên chức và người lao động Viện Nghiên cứu Hán Nôm luôn nỗ lực phấn đấu thực hiện tốt theo đúng chức năng, nhiệm vụ được giao, đó là: “Viện Nghiên cứu Hán Nôm là một tổ chức khoa học và công nghệ công lập trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, thực hiện chức năng nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản, phục chế, nhân bản, biên dịch, khai thác, thẩm định, giới thiệu và công bố di sản Hán Nôm của dân tộc; cung cấp những luận cứ khoa học cho Đảng và Nhà nước trong việc hoạch định các chủ trương, chính sách phát triển đất nước; tư vấn khoa học; tham gia đào tạo, bồi dưỡng phát triển tiềm lực nghiên cứu Hán Nôm của đất nước”.

Tuy nhiên, trong thời gian qua, luôn xuất hiện các quan điểm sai trái, thù địch trong lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm. Dưới góc độ của người làm công tác nghiên cứu Hán Nôm, bài viết sẽ nhận diện một số quan điểm sai trái, thù địch trong lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm và đưa ra những luận cứ đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm, thể hiện ở một số vấn đề chính như sau:

1. Những quan điểm sai trái, thù địch trong lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm

Phủ nhận vai trò, giá trị của việc nghiên cứu Hán Nôm, chúng thường cho rằng “Hán Nôm là di sản của Trung Quốc, không có vai trò, giá trị của Hán Nôm trong đời sống văn hóa, chính trị, xã hội của Việt Nam trong lịch sử”.

Đánh đồng Hán Nôm với văn hóa Trung Quốc, chúng cho rằng: “tất cả các văn bản tư liệu Hán Nôm đều là văn hóa Trung Quốc”; hay “Hán Nôm là công cụ đồng hóa”; hay “Hán Nôm là văn hóa ngoại lai”; hay “học Hán Nôm là học tiếng Trung Quốc”; hay “sử dụng Hán Nôm là biểu hiện của tư tưởng “nô dịch văn hóa” hoặc “phục cổ”; hay “tất cả từ tiếng Việt đều có nguồn gốc từ tiếng Hán”; hay “chữ Nôm và chữ Hán là một”;…

Coi Hán Nôm chỉ là văn hóa hủ lậu, chúng cho rằng “Hán Nôm là ngôn ngữ chết, là di sản lỗi thời không còn giá trị thực tiễn”; hay “nghiên cứu Hán Nôm chỉ dành cho người lớn tuổi”; hay “chữ Nôm không có giá trị lịch sử và văn hóa”…

Bóp méo, xuyệt tạc lịch sử, chúng cho rằng: “các văn bản Hán Nôm là để phục vụ mục đích chính trị”; hay “đồng nhất địa chính trị với văn hóa”…

Đây đều là những quan điểm thiếu hiểu biết, sai trái, thù địch trong lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm, nhằm phủ nhận giá trị di sản Hán Nôm - một thực thể văn hóa, văn hiến quan trọng của dân tộc Việt Nam; và phủ nhận vai trò của việc sưu tầm, bảo quản, phục chế, nhân bản, biên dịch, khai thác và công bố di sản tư liệu Hán Nôm của dân tộc. Chúng ta cần đấu tranh, phản bác những quan điểm này, đồng thời nghiên cứu  để cung cấp những luận cứ khoa học cho Đảng và Nhà nước trong việc hoạch định các chủ trương, chính sách; tư vấn khoa học trong việc bảo tồn và phát triển văn hóa - xã hội của đất nước; tham gia đào tạo phát triển nguồn nhân lực nghiên cứu Hán Nôm của Việt Nam hiện nay.

2. Luận cứ đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm

Những quan điểm thiếu hiểu biết, sai trái của các thế lực thù địch, phản động, cơ hội chính trị luôn tìm mọi cách xuyên tạc, suy diễn, bôi nhọ vai trò, giá trị trong lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm là điều không thể chấp nhận được. Giới nghiên cứu cần thiết phải đưa ra những luận cứ khoa học xác đáng để đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên. Dưới đây là những luận cứ khoa học trong lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm được công bố nhằm đấu tranh, phản bác lại các quan điểm sai trái của các thế lực thù địch, cụ thể như sau:

Di sản Hán Nôm là nguồn tư liệu quý giá, có vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu khoa học liên ngành, đặc biệt là lĩnh vực khoa học xã hội nhân văn. Nội dung phản ánh trong di sản Hán Nôm đề cập đến mọi phương diện của đời sống xã hội Việt Nam thời trung đại, như: sử học, tôn giáo, văn hóa, giáo dục, chính trị, xã hội, kinh tế, y dược, địa lý, pháp chế, văn học, nghệ thuật, ngôn ngữ, văn tự, toán lý, quân sự, quốc phòng, kiến trúc, Nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp.v.v… Di sản Hán Nôm là một bộ phận tiêu biểu, thể hiện bề dày lịch sử của nền văn hiến Việt Nam.

Di sản Hán Nôm bao gồm toàn bộ thư tịch, tài liệu viết bằng chữ Hán, chữ Nôm do người Việt Nam soạn thảo từ năm 1945 trở về trước. Đây là nguồn di sản tư liệu thành văn quý giá của dân tộc Việt Nam. Quyết định của Hội đồng Chính phủ, số 311/CP ngày 8 tháng 9 năm 1979, ghi rõ: “Trong những di sản do tổ tiên ta để lại, các sách và tài liệu ghi bằng chữ Hán, chữ Nôm là một kho tư liệu rất quý cho việc tìm hiểu lịch sử về các mặt của dân tộc Việt Nam, từ đó mà khai thác và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của đất nước”.

Nguồn di sản tư liệu Hán Nôm là sự thể hiện tâm huyết, trí tuệ, của ông cha ta lưu truyền lại cho hậu thế muôn đời. Nội dung nguồn di văn này tiềm tàng nhiều tri thức, kinh nghiệm, bài học về văn hóa, tín ngưỡng, phong tục tập quá, giáo dục, lẽ sống, về lịch sử đấu tranh không mệt mỏi để xây dựng, bảo vệ cơ đồ, giành lấy tự do, độc lập, cuộc sống bình yên cho dân tộc,…

Như vậy, những luận cứ trên đã quan phán bác lại những quan điểm thiếu hiểu biết, sai trái của các thế lực thù địch, phản động luôn phủ nhận vai trò, giá trị của việc nghiên cứu Hán Nôm, khi chúng thường cho rằng: “Hán Nôm là di sản của Trung Quốc, không có vai trò, giá trị của Hán Nôm trong đời sống văn hóa, chính trị, xã hội của Việt Nam trong lịch sử”.

Chữ Hán (còn có tên gọi khác là Hán tự, Hán văn, chữ nho), là một hệ thống chữ viết tượng hình, khối chữ vuông. Chữ Hán bắt nguồn từ nền văn hóa Trung Hoa cổ đại, ảnh hưởng vào nước ta từ đầu thời Hán. Thứ chữ này được nhiều quốc gia sử dụng như: Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Hàn Quốc, Việt Nam. Theo Lý Lạc Nghị trong cuốn Tìm về cội nguồn của chữ Hán cho biết “Chữ Hán hay Hán tự  (漢字)là loại văn tự ngữ tố xuất phát từ tiếng Trung Quốc. Chữ Hán sau đó du nhập vào các nước lân cận trong vùng bao gồm Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam, tạo thành vùng được gọi là vùng văn hóa chữ Hán hay vùng văn hóa Đông Á. Tại các quốc gia này, chữ  Hán được vay mượn để tạo nên chữ viết cho ngôn ngữ của dân bản địa ở từng nước”[1]

Chữ Nôm, nhà nghiên cứu Đào Duy Anh cho rằng “Chữ Nôm bắt đầu hình thành và phát triển từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 20. Tại giai đoạn này, chữ Nôm là công cụ thuần túy Việt Nam duy nhất ghi chép lịch sử, văn hóa dân tộc. Người Việt sáng tạo ra chữ Nôm và dùng để biểu đạt từ thuần Việt, kết hợp với chữ Hán dùng để biểu đạt từ Hán Việt và tạo nên một bộ chữ viết phổ thông cho tiếng Việt lúc đó. Sơ khởi, chữ Nôm thường dùng ghi chép tên người, địa danh, sau đó được phổ cập, tiến vào sinh hoạt văn hóa của quốc gia. Vào thời nhà Hồ ở thế kỷ 14 và thời Tây Sơn thế kỷ 18, xuất hiện khuynh hướng dùng chữ Nôm trong văn thư hành chính. Đối với văn học Việt Nam, chữ Nôm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong khi là công cụ xây dựng nền văn học cổ truyền kéo dài nhiều thế kỷ”[2]

Như vậy, chữ Hán và chữ Nôm là hai hệ thống chữ khác nhau, di sản tư liệu Hán Nôm Việt Nam là sự thể hiện tâm huyết, trí tuệ, của ông cha ta lưu truyền lại cho hậu thế muôn đời. Các bậc tiền nhân đã tiếp thu, sáng tạo và sử dụng chữ Hán để ghi lại nhiều bộ sử quan trọng và nhiều tác phẩm văn học có giá trị, đặc biệt phải kể đến một số tác phẩm Hán Nôm tiêu biểu như: Đại Việt sử ký toàn thư, Hồng Đức thiện chính thư, Thiên Nam dư hạ tập, Quốc triều hình luật, Lê triều luật lệ, Luận cương toàn tập, Luật lệ toát yếu,...; hay những tác phẩm văn học tiêu biểu như: Nam quốc sơn hà, Hịch tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo, Quốc âm thi tập, Truyện Kiều, Lục Vân Tiên, Chinh phụ ngâm khúc, Cung oán ngâm khúc, Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh, v.v...

Quan điểm thiếu hiểu biết, sai trái, thù địch cho rằng: “Hán Nôm là ngôn ngữ chết, là di sản lỗi thời không còn giá trị thực tiễn”; hay “nghiên cứu Hán Nôm chỉ dành cho người lớn tuổi”. Nhưng trên thực tế, trong những thập niên qua, việc nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản, phục chế, nhân bản, biên dịch, khai thác và xuất bản di sản Hán Nôm của dân tộc vẫn luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm, chỉ đạo triển khai thực hiện một cách có hiệu quả. Qua đó, cung cấp những luận cứ khoa học cho Đảng và Nhà nước trong việc hoạch định những chủ trương, chính sách để phát triển đất nước, đặc biệt là việc tư vấn khoa học trong việc thực hiện những chính sách liên quan đến lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị nền văn hóa cổ truyền của dân tộc Việt Nam, góp phần phát huy nguồn lực nội sinh để phát triển quốc gia bền vững.

Bên cạnh đó, việc tham gia đào tạo phát triển nguồn nhân lực nghiên cứu Hán Nôm của Việt Nam vẫn luôn được quan tâm, thể hiện qua việc đào tạo chuyên ngành Hán Nôm tại một số cơ sở đào tạo trong nước, như: Trường Đại học KHXH và Nhân văn (ở Hà Nội và Tp Hồ Chí Minh), Trường Đại học Huế, Đại học Sự phạm Hà Nội, Học Viện Khoa học xã hội,… thu hút được khá đông giới trẻ, những người làm công tác quản lý di sản văn hóa, những nhà tu hành,… Việc học chữ Hán, chữ Nôm là để chúng ta hiểu sâu, hiểu đúng hơn lịch sử, văn hóa mấy ngàn năm của dân tộc Việt Nam.

Việc nghiên cứu, khai thác di sản Hán Nôm vẫn thường xuyên được thực hiện và mang lại những giá trị thiết thực trong đời sống xã hội Việt Nam đương đại, góp phần cung cấp những luận cứ khoa học có giá trị thực tiễn trong việc bảo về chủ quyền biển đảo và biên giới của quốc gia, các vấn đề về văn hóa, dân tộc, tôn giáo,... Đặc biệt phải kể đến những công trình, như: Một số tư liệu Hán Nôm về chủ quyền của Việt Nam đối với 2 quần đảo Hoàng Sa - Trường Sa và các vùng biển của Việt Nam ở biển Đông; Nghiên cứu tư liệu Hán Nôm về biên giới phía Bắc Việt Nam; Nghiên cứu văn bản, biên dịch dân ca nghi lễ và truyện thơ Nôm dân tộc Tày; Khảo cứu thư tịch Hán Nôm công giáo tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm,...

Quan điểm cho rằng: “văn bản Hán Nôm để phục vụ mục đích chính trị” là một quan điểm sai lầm, gây chia rẽ, thù địch, lệch lạc giữa công cụ ngôn ngữ và ý thức hệ chính trị, việc đánh đồng địa chính trị với địa văn hóa kéo theo hệ quả là tâm lý tẩy chay tất cả những “yếu tố Tàu” trong văn hóa truyền thống Việt Nam. Dưới góc độ ngôn ngữ, chữ Hán sử dụng trong tiếng Việt với chức năng biểu âm, đọc theo vỏ âm của người Việt; vì thể, không thể coi chữ Hán dùng ở Việt Nam là văn tự của nước ngoài.

Việc nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản, phục chế, nhân bản, biên dịch, khai thác và xuất bản công bố di sản tư liệu Hán Nôm của dân tộc Việt Nam luôn được coi trọng, nhằm giải mã và phát huy hiệu quả giá trị nguồn di sản Hán Nôm, góp phần giúp hiểu sâu sắc hơn về di sản văn hóa độc đáo, đậm đà bản sắc của Việt Nam và những thông điệp lịch sử từ trong quá khứ dân tộc. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi trọng việc bảo vệ di sản văn hóa dân tộc, người viết: “Dân ta phải biết sử ta/ Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”[3]. Người chủ trương coi trọng giữ gìn bản sắc văn hóa không tách rời với tiếp thu tinh hoa văn hóa thế giới: “phát triển những truyền thống tốt đẹp của văn hóa dân tộc và hấp thụ những cái mới của văn hóa tiến bộ thế giới để xây dựng một nền văn hóa Việt Nam có tính dân tộc, khoa học và đại chúng”[4]. Năm 1945, sau ngày giành độc lập dân tộc, vào ngày 23 tháng 11 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh số 65.SL về việc ấn định nhiệm vụ của Đông phương Bác cổ Học viện, khẳng định việc bảo tồn cổ tích: “Bảo tồn tất cả cổ tích trong toàn cõi Việt Nam… Cấm phá hủy những đình, chùa, đền, miếu hoặc những nơi thờ tự khác, những cung điện, thành, quách cùng lăng mộ chưa được bảo tồn. Cấm phá hủy những bi ký, đồ vật, chiếu sắc, văn bằng, giấy má, sách vở có tính cách tôn giáo hay không, nhưng có ích cho lịch sử mà chưa được bảo tồn”…

Những lời căn dặn của Người trong lĩnh vực bảo tồn di sản văn hoá dân tộc mãi là kim chỉ nam cho mọi hoạt động của những người công tác trong lĩnh vực nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá nói chung và lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm nói riêng; tư tưởng của Người đến ngày nay vẫn còn nguyên giá trị để chúng ta học tập và làm theo.

 3. Kết luận

Thế lực thù địch, phản động đã đưa ra nhiều quan điểm sai trái nhằm xuyên tạc, suy diễn, đánh giá không đúng đối với lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm, như: phủ nhận vai trò, giá trị của việc nghiên cứu Hán Nôm; coi di sản Hán Nôm là di sản của Trung Quốc, không có vai trò, giá trị trong đời sống văn hóa, chính trị, xã hội của Việt Nam trong lịch sử; cho rằng văn tự Hán Nôm là văn hóa ngoại lai, là công cụ để đồng hóa dân tộc, là di sản lỗi thời, không còn giá trị trong đời sống xã hội hiện đại; Hán Nôm là công cụ đồng hóa”; hay “học Hán Nôm là học tiếng Trung Quốc”; “sử dụng Hán Nôm là biểu hiện của tư tưởng “nô dịch văn hóa” hoặc “phục cổ”; “tất cả từ tiếng Việt đều có nguồn gốc từ tiếng Hán”; “chữ Nôm và chữ Hán là một”; coi Hán Nôm chỉ là văn hóa hủ lậu.

Chúng suy diễn lệch lạc rằng: “Hán Nôm là ngôn ngữ chết, là di sản lỗi thời không còn giá trị thực tiễn”; “nghiên cứu Hán Nôm chỉ dành cho người lớn tuổi”; “chữ Nôm không có giá trị lịch sử và văn hóa”; “các văn bản Hán Nôm là để phục vụ mục đích chính trị”… Việc phát tán những luận điệu sai trái này nhằm mục đích gây lũng đoạn thông tin, không phản ánh đúng bản chất vai trò và giá trị của di sản Hán Nôm cũng như những thành tựu nghiên cứu trong lĩnh vực Hán Nôm, từ đó làm sai lệch nhận thức, chủ trương và chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam. Do đó, cần phải nhận diện, lên án và phản bác những luận điệu sai trái này.

Những quan điểm sai trái, thù địch, phản động, suy diễn xuyên tạc, đánh giá không đúng về lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm là rất nguy hiểm, gây ảnh hưởng tiêu cực, định hướng sai dư luận, làm nhiễu loạn thông tin đối với người đọc. Vì vậy, mỗi người dân, đặc biệt là những người làm công tác nghiên cứu Hán Nôm, cần phải nhận diện rõ các quan điểm sai trái này để đưa ra những luận cứ khoa học xác đáng, thuyết phục trong nghiên cứu Hán Nôm; đồng thời phải không ngừng nâng cao, trau dồi kiến thức và kinh nghiệm trong nghiên cứu Hán Nôm, minh giải, giảng dạy, tuyên truyền, quảng bá, phổ biến các tri thức về vai trò, giá trị của việc nghiên cứu liên ngành từ nguồn di sản tư liệu Hán Nôm Việt Nam; qua đó phát huy hiệu quả giá trị và thành quả nghiên cứu Hán Nôm trong đời sống xã hội Việt Nam và trên thế giới.

[1] Lý Lạc Nghị (1997), Tìm về cội nguồn chữ Hán, Nxb. Thế giới, Hà Nội.

[2] Đào Duy Anh (1975), Chữ Nôm - Nguồn gốc, cấu tạo, diễn biến, Nxb. Hà Nội.

[3]  Hồ Chí Minh toàn tập, sđd, t3, tr.255.

[4] Hồ Chí Minh toàn tập, sđd, t7, tr.40.

Nguồn bài viết: Sách: Khoa học xã hội và nhân văn với sứ mệnh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên mới, Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam, Nxb. Khoa học xã hội, năm 2025, tr. 798-807.

-Dẫn theo Cổng thông tin điện tử Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam-

Nguồn bài viết: Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Trần Thị Thu Hường