1. Đặt vấn đề

Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam được hình thành và phát triển gắn liền với lịch sử dựng nước và giữ nước. Tuy nhiên, chỉ đến khi Việt Nam giành được độc lập (năm 1945), tư tưởng về pháp quyền mới thực sự được hiện thực hóa một cách rõ nét trong thực tiễn. Điều này được thể hiện sâu sắc trong bản Tuyên ngôn độc lập ngày 02/09/1945 và Hiến pháp năm 1946, với việc khẳng định và đề cao các quyền cơ bản của con người: “Tất cả mọi người đều sinh ra bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc” (Hồ Chí Minh, 2011, tập 4:1).

Có thể nói, những tư tưởng về quyền con người và nhà nước pháp quyền mà Chủ tịch Hồ Chí Minh kế thừa từ tinh hoa văn minh nhân loại, đồng thời đúc kết qua thực tiễn hoạt động cách mạng của Người, đã trở thành cơ sở lý luận và thực tiễn để xác lập hai văn bản quan trọng nêu trên, chính thức đánh dấu sự khởi đầu cho một nền pháp quyền của nước Việt Nam mới. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, pháp luật không phải để trừng trị con người mà là công cụ bảo vệ, bảo đảm thực hiện các lợi ích chính đáng của con người. Kế thừa và phát triển tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Đảng Cộng sản Việt Nam ngày càng nhận thức sâu sắc và toàn diện hơn về quyền con người, đảm bảo thực hiện tối ưu các quyền đó trong xây dựng và phát triển đất nước. 

Gần đây nhất, khái niệm “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa” được khẳng định trong Văn kiện Đại hội lần thứ XIII của Đảng và cụ thể hơn trong Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng Khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới, trong đó nhấn mạnh: “Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng” (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2022). Đảng ta xác định trọng tâm của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là: bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, hoạt động và quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật; lấy con người là trung tâm, mục tiêu, chủ thể và động lực phát triển đất nước; Nhà nước tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân (Xem: Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2022). Cách tiếp cận lấy con người là trung tâm trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đã góp phần “khơi dậy, phát huy mọi tiềm năng và nguồn lực, tạo động lực mới cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước” (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2022).

2.  Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

Bài viết được tiếp cận dưới góc độ liên ngành khoa học xã hội, trong đó kết hợp cách tiếp cận triết học với cách tiếp cận pháp lý cụ thể như sau: Cách tiếp cận triết học, dựa trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác xem con người là một thực thể mang tính xã hội - lịch sử, vừa là chủ thể sáng tạo vừa là mục tiêu của sự phát triển nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Quan điểm toàn diện, quan điểm phát triển nhìn nhận con người trong mối quan hệ biện chứng với nhà nước, pháp luật và các điều kiện kinh tế, xã hội, qua đó làm rõ rằng: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa không chỉ là một thiết chế quyền lực được tổ chức hợp hiến, hợp pháp mà còn là một hình thái nhà nước hướng tới hiện thực hóa các giá trị nhân văn và phát triển toàn diện con người, đồng thời thể hiện trình độ phát triển của nền pháp lý văn minh.

 Cách tiếp cận pháp lý, đặt vấn đề con người trong khuôn khổ của Hiến pháp năm 2013 của Việt Nam và hệ thống pháp luật hiện hành, đối chiếu với một số chuẩn mực quốc tế về quyền con người trong các Công ước quốc tế. Cách tiếp cận này nhằm làm rõ quá trình thể chế hóa quan điểm “lấy con người làm trung tâm” đồng thời đánh giá những thành tựu và chỉ ra những hạn chế trong việc thực hiện các quyền về con người, từ đó chỉ ra những yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế trong bối cảnh hội nhập.

Về phương pháp nghiên cứu, bài viết sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp nhằm hệ thống hóa các quan điểm lý luận và quy định pháp luật về con người; phương pháp lịch sử - logic nhằm làm rõ xuyên suốt quan điểm lấy con người làm trung tâm trong tư duy lý luận và thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam; phương pháp so sánh pháp luật nhằm đối chiếu sự tiến bộ về quyền con người giữa Hiến pháp năm 2013 với Hiến pháp năm 1992, giữa pháp luật quốc gia và các chuẩn mực quốc tế về quyền con người. 

3.  Sự phát triển nhận thức của Đảng ta về vấn đề con người trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Tư tưởng tôn trọng quyền con người, ghi nhận và bảo đảm thực hiện quyền con người trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam được thể hiện nhất quán và xuyên suốt trong lịch sử lập hiến của đất nước. 

Trong Hiến pháp năm 1992, quyền con người được đề cập cụ thể với quy định ở Điều 50: “Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội được tôn trọng, thể hiện ở các quyền công dân và được quy định trong Hiến pháp và luật” (Hiến pháp năm 1992). Đây chính là thành tựu bước đầu trong nhận thức của Đảng ta về việc coi trọng con người, lấy con người là trung tâm, mục tiêu, động lực để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. 

Đến Hiến pháp năm 2013, nhận thức về quyền con người của Đảng và Nhà nước ta có sự phát triển vượt bậc. Lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến, “quyền con người” trở thành tiêu đề, một trong những chương đầu tiên của Hiến pháp. Trong các bản Hiến pháp trước đó, nội hàm của quyền con người chỉ dừng lại ở khái niệm chủ thể là công dân với các chế định “quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân”, chứ không phải với tất cả mọi người. Quyền công dân là những quyền con người được Nhà nước thừa nhận và áp dụng cho các công dân của mình. Hiến pháp 2013 quy định ở khoản 1, Điều 14: “Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật” (Hiến pháp năm 2013). 

Như vậy, Hiến pháp năm 2013 đã nâng tầm chế định quyền con người bên cạnh “quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân”, khẳng định và đề cao quyền của tất cả mọi người, đã mở rộng chủ thể là mọi cá nhân trong xã hội. Hiến pháp 2013 thể hiện tính nhân đạo khi chú ý đến các đối tượng người đặc biệt dễ bị tổn thương, những người yếu thế trong xã hội đều được thụ hưởng các quyền con người. Việc nâng tầm chế định quyền con người bên cạnh “quyền và nghĩa vụ công dân” cho thấy sự phát triển mạnh mẽ trong tư duy, nhận thức của Đảng ta về vấn đề con người: đặt con người ở vị trí trung tâm, chủ thể trang trọng nhất trong Hiến pháp. Chế định quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của nhân dân là vấn đề then chốt trong Hiến pháp, khẳng định tư duy, đường lối đúng đắn của Đảng ta trong việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, lấy con người là trung tâm, mục tiêu, động lực phát triển đất nước. Mục đích của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, do Đảng lãnh đạo, là đảm bảo, thực hiện các quyền con người: quyền được sống, quyền tự do, quyền công bằng, quyền được hưởng hạnh phúc.

Đặt con người và quyền con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu, động lực phát triển đất nước, Hiến pháp 2013 ghi nhận con người và quyền con người biểu hiện ở hai khía cạnh chủ yếu: các quyền về kinh tế, văn hóa xã hội và các quyền dân sự, chính trị. Khoản 1 Điều 14, Hiến pháp 2013 khẳng định: “Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật” (Hiến pháp năm 2013). Đây chính là nền tảng pháp lý cho sự tôn trọng, bảo đảm và bảo vệ các quyền con người, quyền công dân về dân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa. 

Thứ nhất, về quyền kinh tế, văn hóa, xã hội, trong Hiến pháp năm 2013 khẳng định: Mọi người có quyền sống (Điều 19). Quyền được làm người đó là các quyền được chăm sóc, giáo dục, học tập gắn liền với quyền nghiên cứu khoa học và sáng tạo văn học, nghệ thuật (Điều 40) và quyền được thụ hưởng văn hóa, tiếp cận các giá trị văn hóa, tham gia vào đời sống văn hóa, sử dụng các giá trị văn hóa (Điều 41). Chỉ khi bảo đảm các quyền được làm người mới tạo ra các giá trị vật chất và văn hóa tinh thần phục vụ cho chính con người. Và, khi con người được thụ hưởng các giá trị hiện hữu đó mới tạo ra động lực cho sự phát triển xã hội, xây dựng bảo vệ đất nước. Đồng thời, thông qua các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa được chế định trong Hiến pháp và pháp luật, nhân phẩm và giá trị của con người được công nhận và trân trọng. 

Thứ hai, về các quyền dân sự, chính trị của con người được Hiến pháp và pháp luật ghi nhận. Đáng chú ý về các quyền dân sự, chính trị được quy định trong Hiến pháp 2013 là quyền bất khả xâm phạm về thân thể, danh dự con người (khoản 1 Điều 21); quyền được bảo mật thông tin (khoản 2 Điều 21); quyền dân chủ trực tiếp: Công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu tình. Việc thực hiện các quyền này do pháp luật quy định (Điều 25) (Xem: Hiến pháp năm 2013). 

Sự tiến bộ vượt bậc của bản Hiến pháp 2013, không chỉ ghi nhận đầy đủ các quyền con người trong mọi lĩnh vực của đời sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, mà quan trọng hơn các quyền con người được coi là “quyền tự nhiên” vốn có của con người (Xem: Nguyễn Khánh Ngọc, 2024). Sự phát triển vượt bậc đó là kết quả của quá trình chuyển biến tích cực trong nhận thức của Đảng và Nhà nước ta, từ chưa đầy đủ về vấn đề con người ở các bản Hiến pháp trước đó đến nhận thức đầy đủ hơn về con người ở bản Hiến pháp 2013, từ hệ thống pháp luật trước đó kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn ở hệ thống pháp luật kể từ năm 2013. Hiến pháp 2013 tạo nên bước chuyển về chất trong việc thực hiện các quyền con người trong xã hội hiện nay, khi vấn đề con người được Đảng và Nhà nước tiếp tục xác định là nhiệm vụ trọng tâm trong việc xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, như được khẳng định tại Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng Khóa XIII.

Tuy nhiên, trên thực tế, việc thực hiện quyền con người còn gặp nhiều khó khăn do tác động của các nguyên nhân khác nhau, như tình trạng gia tăng của những tệ nạn xã hội: ma túy, bạo lực; tai nạn giao thông, môi trường sống bị ô nhiễm, biến đổi khí hậu ngày càng gây nên những thiệt hại đáng kể đối với phát triển kinh tế - xã hội; bất bình đẳng giới, chênh lệch phát triển giữa các vùng, miền vẫn còn tồn tại. 

Bên cạnh đó, việc thực thi pháp luật chưa đồng bộ, vẫn còn tư tưởng cục bộ, địa phương. Ý thức và hành động thượng tôn Hiến pháp và pháp luật của một bộ phận nhân dân chưa tốt. Những nguyên nhân đó, cả khách quan và chủ quan, đang tạo ra lực cản đối với việc đảm bảo và thực hiện quyền con người ở Việt Nam hiện nay. 

4. Thể chế hóa quan điểm của Đảng lấy con người là trung tâm trong việc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Thể chế hóa pháp luật là quá trình cụ thể hóa chủ trương, đường lối của Đảng thành luật và các văn bản dưới luật để thực thi trong thực tiễn trên phạm vi toàn xã hội. Dưới góc độ triết học, việc thể chế hóa pháp luật theo định hướng lấy con người là trung tâm, mục tiêu, động lực của sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước, thể hiện rõ quan điểm toàn diện và quan điểm phát triển của Đảng ta trong nhận thức và giải quyết vấn đề con người và quyền con người. 

Thứ nhất, quan điểm toàn diện khẳng định, con người là nhân tố quyết định đối với sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước, bảo vệ Tổ quốc. Con người là trung tâm, chủ thể giữ vai trò then chốt quyết định trên tất cả các lĩnh vực của quốc gia: kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, khoa học, an ninh, quốc phòng,… Nhân tố con người ở đây chính là nhân dân. Đảng lấy dân làm gốc, người dân là trung tâm, chủ thể phát triển đất nước. Việc thể chế hóa pháp luật dựa trên quan điểm toàn diện đòi hỏi phải nhìn nhận, đánh giá, xem xét tất cả các mối liên hệ trong thực tiễn, xác định rõ con người là trung tâm, chủ thể của các mối liên hệ tự nhiên và xã hội. Do vậy, trong xây dựng hệ thống pháp luật của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cần bảo đảm thực hiện nguyên tắc toàn diện trong việc thực hiện quyền con người trên tất cả các lĩnh vực cơ bản, trọng yếu của đời sống xã hội. Trong lĩnh vực chính trị, Nhà nước Việt Nam bảo đảm thực hiện trong thực tế các quyền làm chủ của nhân dân, quyền bình đẳng, quyền sống, quyền tham gia phản biện, quyền giám sát hoạt động của Nhà nước. Trong lĩnh vực kinh tế, Nhà nước Việt Nam bảo đảm thực hiện các quyền: quyền lao động, quyền sở hữu, quyền tự do kinh doanh, quyền bình đẳng giữa các thành phần kinh tế,… Trong lĩnh vực văn hóa, xã hội, Nhà nước Việt Nam bảo đảm thực hiện trên thực tế các quyền tự do tín ngưỡng, quyền tiếp cận thông tin, quyền được hưởng an sinh xã hội, quyền học tập, quyền được chăm sóc y tế…

Có thể thấy, việc thể chế hóa pháp luật và tổ chức thực thi theo định hướng lấy con người là trung tâm, mục tiêu, động lực của sự phát triển dựa trên quan điểm toàn diện, thể hiện những bước tiến đột phá trong hành động của Đảng ta, phù hợp với xu thế hội nhập và phát triển. Với những nỗ lực đó, Việt Nam đã thực hiện nghiêm túc, đầy đủ và hiệu quả các Công ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam tham gia, khẳng định bước tiến của mình trong hội nhập quốc tế sâu rộng trên lĩnh vực lập hiến và lập pháp. 

Thứ hai, quan điểm phát triển khẳng định, con người chính là động lực của sự phát triển, của sự tiến bộ xã hội, được biểu hiện thông qua sự phát triển của các bản Hiến pháp. Lời nói đầu của Hiến pháp năm 2013 ghi rõ: “Thể chế hóa cương lĩnh xây dựng thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, kế thừa Hiến pháp năm 1946, Hiến pháp 1959, Hiến pháp năm 1980 và Hiến pháp năm 1992, nhân dân Việt Nam xây dựng, thi hành và bảo về Hiến pháp này vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” (Hiến pháp năm 2013). Lịch sử lập hiến của nước ta luôn thể hiện quan điểm lấy con người là trung tâm, mục tiêu, chủ thể, động lực của sự phát triển đất nước. Hiến pháp năm 2013 hoàn thiện hơn các bản Hiến pháp trước đó, cùng với việc ban hành nhiều luật và bộ luật đã góp phần quan trọng trong việc ghi nhận, mở rộng và bảo đảm thực hiện quyền con người, mang lại những lợi ích thiết thực cho con người. Việc thể chế hóa pháp luật dựa trên cơ sở quan điểm toàn diện và quan điểm phát triển, lấy con người là trung tâm, phản ánh rõ đường lối, chủ trương của Đảng luôn bám sát thực tiễn, kịp thời tổng kết thực tiễn để xây dựng hệ thống pháp luật ngày càng đồng bộ, hoàn thiện, đáp ứng các yêu cầu mới về quyền con người cùng với sự vận động, phát triển của nền kinh tế - xã hội và xu hướng hội nhập quốc tế. 

Tuy nhiên, trong thực tiễn, sự vận hành của hệ thống pháp luật của Việt Nam trong các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội vẫn còn những hạn chế nhất định; ở một số nơi, còn tồn tại tình trạng thiếu đồng bộ, chồng chéo, thậm chí mâu thuẫn giữa các quy định, gây khó khăn trong quá trình vận dụng và thực thi pháp luật (Xem: Hoàng Thị Kim Quế và cộng sự, 2024). Tình trạng thường xuyên sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật và dưới luật khi đi vào thực tiễn cho thấy, chất lượng pháp luật ở một số lĩnh vực chưa cao, thiếu tính ổn định. Với tư cách một hình thái ý thức xã hội, pháp luật vừa mang tính năng động, đổi mới, có khả năng định hướng và dự báo sự phát triển của thực tiễn, vừa đòi hỏi tính ổn định tương đối để bảo đảm hiệu lực, hiệu quả thi hành. Việc sửa đổi, bổ sung pháp luật với tần suất cao, nếu không được thực hiện một cách khoa học, đồng bộ và có lộ trình phù hợp, thì có thể ảnh hưởng đến tính thống nhất, ổn định của hệ thống pháp luật, qua đó tác động đến hiệu lực, hiệu quả thực thi trong thực tiễn. Đây là một trong những yếu tố đặt ra yêu cầu cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, nhằm tạo nền tảng vững chắc cho phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm ngày càng tốt hơn các quyền của con người.

Thực tế cho thấy, nếu việc thể chế hóa pháp luật càng rõ ràng, minh bạch, dễ hiểu, dễ vận dụng, thì mức độ tuân thủ pháp luật của người dân càng cao, xã hội càng văn minh. Thông qua thực tiễn đời sống, pháp luật không ngừng được bổ sung, hoàn thiện cả về nội dung và phạm vi điều chỉnh trên các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội. Đồng thời, thực tiễn cũng chính là tiêu chuẩn duy nhất để Đảng và Nhà nước nghiên cứu, điều chỉnh, xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Kể từ năm 2013 đến nay, hệ thống pháp luật nước ta ngày càng được hoàn thiện theo hướng đồng bộ, hoàn chỉnh hơn, khắc phục được những kẽ hở, khiếm khuyết của pháp luật, tạo nền tảng vững chắc cho việc xây dựng và bảo vệ Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

5. Gợi ý một số giải pháp xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Một là, tiếp tục hoàn thiện đồng bộ thể chế pháp luật.

Nhìn nhận mối quan hệ giữa pháp luật với thực tiễn trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nhằm bảo đảm các quyền con người, Đảng ta đã nhận diện những thách thức trong việc hoàn thiện đồng bộ thể chế pháp luật và xác định nhiệm vụ chiến lược xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là: “Kịp thời, đồng bộ, thống nhất, khả thi, công khai, minh bạch, ổn định, lấy quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân, doanh nghiệp làm trọng tâm thúc đẩy đổi mới sáng tạo, bảo đảm yêu cầu phát triển nhanh, bền vững” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tập I: 174-175). Như vậy, chỉ khi pháp luật được xây dựng trên cơ sở thực tiễn, được người dân nhận thức đầy đủ và vận dụng hiệu quả để giải quyết những mâu thuẫn của đời sống xã hội, thì pháp luật mới thực sự không có khoảng cách với thực tiễn.

Cùng với việc hoàn thiện đồng bộ thể chế pháp luật, cần hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Phát triển nền kinh tế thị trường tạo tiềm lực kinh tế bền vững, thực hiện các chính sách an sinh xã hội, đẩy mạnh phát triển giáo dục, nâng cao tri thức văn hóa và tri thức pháp luật cho người dân, tạo cơ hội cho mọi người được hưởng thụ đầy đủ các quyền của con người. Việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa chính là cơ sở quan trọng để xây dựng và hoàn thiện thể chế pháp luật theo định hướng phục vụ con người, mang lại những lợi ích tối ưu cho nhân dân.

Thứ hai, nâng cao năng lực nhận thức về quyền con người của các chủ thể xã hội. 

Việc tăng cường nhận thức về quyền con người là một yêu cầu quan trọng đối với phía chủ thể tổ chức thi hành pháp luật và đối với công dân, chủ thể thực hiện pháp luật. 

Một là, đối với tổ chức thi hành pháp luật: Thực tiễn cho thấy, một bộ phận tổ chức thực thi pháp luật từ trung ương đến địa phương còn có sự hạn chế về nhận thức quyền con người, không chỉ trong khuôn khổ pháp luật Việt Nam, mà cả trong việc tiếp cận và vận dụng các chuẩn mực pháp luật quốc tế về quyền con người. Những hạn chế này có thể dẫn đến việc áp dụng pháp luật chưa thống nhất, thậm chí trong một số trường hợp còn biểu hiện chủ quan, tùy tiện, làm ảnh hưởng đến việc bảo đảm các quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của con người. Đây là một trong những thách thức đặt ra đối với việc bảo đảm và phát huy đầy đủ quyền con người trong thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng lấy con người là trung tâm, chủ thể mục tiêu của sự phát triển.

Hai là, trình độ nhận thức pháp luật về quyền con người của một bộ phận người dân, tổ chức, doanh nghiệp còn nhiều hạn chế: Việc thiếu hiểu biết cũng như thiếu kiến thức pháp luật về quyền con người là một trong những nguyên nhân chính dẫn tới việc người dân chưa ý thức đầy đủ vai trò, trách nhiệm trong việc tham gia xây dựng pháp luật, giám sát và phản biện xã hội để bảo vệ các quyền lợi hợp pháp, chính đáng của mình. Khi đó, hiệu lực điều chỉnh của pháp luật đối với các hành vi tiêu cực còn bị hạn chế. Pháp luật chỉ thực sự phát huy vai trò là công cụ điều chỉnh xã hội hiệu quả, mang lại những chuyển biến tích cực trong đời sống, là động lực phát triển xã hội văn minh, khi người dân thượng tôn pháp luật.

Vì vậy, việc nâng cao nhận thức về pháp luật cho các chủ thể trong xã hội cần hướng tới thu hẹp khoảng cách về trình độ hiểu biết pháp luật giữa các nhóm, giai tầng xã hội, khắc phục quan niệm cho rằng chỉ tầng lớp trí thức hoặc tầng lớp tinh hoa của xã hội mới có sự hiểu biết về pháp luật và có năng lực thực hiện pháp luật, còn người dân lao động thì thiếu hiểu biết về pháp luật và phải chấp nhận thiệt thòi trong việc thụ hưởng các quyền của mình. Cần có sự thống nhất về mặt nhận thức của các giai tầng trong xã hội về quyền con người, đặc biệt quyền tham gia của người dân, quyền được thụ hưởng thành quả của quá trình phát triển đất nước. 

Thứ ba, tăng cường mối quan hệ biện chứng giữa các thiết chế bảo đảm quyền con người.

Việt Nam có nhiều thiết chế tham gia vào hoạt động bảo đảm quyền con người, bao gồm: Đảng Cộng sản Việt Nam (định hướng đường lối), Quốc hội (cơ quan lập pháp), Chính phủ (cơ quan hành pháp), Tòa án nhân dân (cơ quan tư pháp). Trong các thiết chế chính trị đó, cần nhấn mạnh đến vai trò lập pháp của Quốc hội, với chức năng cụ thể hóa quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng về quyền con người thành các quy định của Hiến pháp và pháp luật. Tuy nhiên, trên thực tế, sự phối hợp giữa các thiết chế này trong việc bảo đảm và thực hiện quyền con người ở một số lĩnh vực còn chưa thật sự chặt chẽ, hiệu quả. Việc phân định, phân quyền, phân cấp giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp có lúc, có nơi còn hạn chế; chức năng, nhiệm vụ trong một số trường hợp còn chồng chéo. Tổ chức bộ máy nhà nước vẫn cần tiếp tục được kiện toàn theo hướng tinh gọn, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động, đáp ứng yêu cầu bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế chính trị và tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu quả; khắc phục tình trạng chồng chéo, trùng lặp về chức năng và nhiệm vụ; đồng thời tăng cường sự phối hợp đồng bộ giữa các thiết chế trong hệ thống chính trị nhằm bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân.  

6. Kết luận 

Sau 40 năm đổi mới đất nước, sự kiên định và nhất quán của Đảng trong việc thể chế hóa quan điểm lấy con người là mục tiêu, động lực của sự phát triển, đã mang lại những thành tựu quan trọng cho đất nước, làm thay đổi diện mạo của đất nước trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, khoa học, văn hóa, xã hội. Tình hình chính trị - xã hội ổn định, kinh tế phát triển, đất nước hòa bình, đời sống của nhân dân không ngừng được cải thiện, nâng cao về vật chất và tinh thần. 

Thực tiễn đó là cơ sở quan trọng để bác bỏ những luận điệu vu khống, xuyên tạc của các thế lực thù địch về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nhất là các quan điểm sai trái cho rằng Việt Nam không bảo đảm tự do, dân chủ và quyền con người. Đồng thời, thực tiễn đó còn là minh chứng khẳng định tính đúng đắn và khoa học quan điểm của Đảng lấy con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu của sự phát triển đất nước; phù hợp với xu thế phát triển và hội nhập của đất nước và nhân loại tiến bộ.

Tài liệu tham khảo

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng. (2022). Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập I. Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật.

3. Hiến pháp năm 1992 (https:// tulieuvankien.dangcongsan.vn). Truy cập ngày 12/01/2026.

4. Hiến pháp năm 2013 (https:// tulieuvankien.dangcongsan.vn). Truy cập ngày 12/01/2026.

5. Hồ Chí Minh. (2011). Toàn tập. Tập 4. Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật.

6. Hoàng Thị Kim Quế, Lê Thị Phương Nga. (2024). Những hạn chế chủ yếu và giải pháp khắc phục nhằm nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật ở nước ta hiện nay (https://noichinh.vn). Truy cập ngày 12/01/2026.

7. Nguyễn Khánh Ngọc. (2024). “Quan điểm, cách tiếp cận lấy con người là trung tâm, mục tiêu, chủ thể và động lực phát triển đất nước”. Bài phát biểu tại Hội thảo khoa học quốc gia, Hưng Yên, ngày 15/10/2024.

-Dẫn theo Cổng thông tin điện tử Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam-

Nguồn bài viết: Trang thông tin điện tử Học viện Khoa học xã hội

Lê Thị Hường