Biến đổi khí hậu và thiên tai diễn biến ở nhiều thang không gian, thời gian và tạo rủi ro khác nhau đối với dân cư, hệ sinh thái, công trình và hoạt động kinh tế. Trên cơ sở phân tích chính sách, pháp luật, tổng hợp tài liệu và đối chiếu thực tiễn, bài viết làm rõ nội dung, ý nghĩa và yêu cầu ứng dụng công nghệ số theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW trong giám sát biến đổi khí hậu và thiên tai. Kết quả cho thấy công nghệ chỉ tạo đột phá khi được tổ chức thành chuỗi khép kín từ nhận biết rủi ro, quan trắc, tích hợp dữ liệu, mô hình hóa, dự báo tác động, truyền cảnh báo đến hành động sớm và đánh giá sau sự kiện. Bài viết đề xuất sáu chuyển dịch và bảy nhóm nhiệm vụ ưu tiên, nhấn mạnh hệ sinh thái dữ liệu thống nhất; cảnh báo sớm đa thiên tai lấy người dân làm trung tâm; trí tuệ nhân tạo có kiểm soát; năng lực ứng phó tại cơ sở; an ninh, an toàn và hiệu quả đo lường được.
1. Giới thiệu
Biến đổi khí hậu
không chỉ biểu hiện ở xu thế tăng nhiệt độ trung bình hoặc nước biển dâng, mà
còn làm thay đổi xác suất, cường độ, thời gian và phạm vi của nhiều hiện tượng
cực đoan. Tuy nhiên, một hiện tượng nguy hiểm chỉ trở thành thảm họa khi gặp
con người, tài sản, hệ sinh thái và hoạt động kinh tế có mức độ phơi bày, dễ bị
tổn thương cao và năng lực ứng phó hạn chế. Vì vậy, giám sát biến đổi khí hậu
và thiên tai không thể dừng ở quan sát trạng thái khí quyển, lượng mưa, mực nước
hay đường đi của bão. Hệ thống quản trị hiện đại phải đồng thời trả lời bốn câu
hỏi: nguy cơ gì có thể xảy ra; ở đâu và khi nào; ai, tài sản nào có thể bị ảnh
hưởng; và hành động nào cần được thực hiện trước khi tác động vượt quá khả năng
ứng phó.
Nghị quyết số
57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị (sau đây gọi tắt là Nghị quyết 57)
xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan
trọng hàng đầu, là động lực phát triển lực lượng sản xuất hiện đại và đổi mới
quản trị quốc gia. Nghị quyết đặt người dân, doanh nghiệp ở vị trí trung tâm;
coi dữ liệu, hạ tầng số, nhân lực và công nghệ chiến lược là những nội dung cốt
lõi; yêu cầu thể chế phải đi trước và an ninh, an toàn phải được bảo đảm xuyên
suốt (Bộ Chính trị, 2024). Đối với biến đổi khí hậu và thiên tai, tinh thần đó
đòi hỏi chuyển từ thu thập và công bố thông tin đơn lẻ sang một năng lực quản
trị dự báo, chủ động và dựa trên dữ liệu.
Chiến lược quốc
gia về biến đổi khí hậu giai đoạn đến năm 2050, Kế hoạch quốc gia thích ứng với
biến đổi khí hậu cập nhật và Chiến lược quốc gia phòng, chống thiên tai đến năm
2030 đều đặt ra yêu cầu hiện đại hóa quan trắc, dự báo, cảnh báo; xây dựng cơ sở
dữ liệu; lập bản đồ rủi ro; nâng cao năng lực thích ứng và giảm thiệt hại (Thủ
tướng Chính phủ, 2021, 2022, 2024). Trên bình diện quốc tế, sáng kiến Cảnh báo
sớm cho mọi người xác định bốn trụ cột của hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai,
lấy người dân làm trung tâm: hiểu biết rủi ro; phát hiện, quan trắc, phân tích
và dự báo; truyền thông cảnh báo; năng lực sẵn sàng và ứng phó (WMO, 2023).
Cách tiếp cận này cho thấy công nghệ chỉ là một cấu phần trong chuỗi giá trị từ
dữ liệu đến hành động.
Bài viết nhằm:
(i) hệ thống hóa yêu cầu của Nghị quyết 57 đối với ứng dụng công nghệ số trong
lĩnh vực biến đổi khí hậu và thiên tai; (ii) phân tích vai trò của công nghệ
trong toàn bộ chuỗi từ quan trắc đến hành động; (iii) nhận diện kết quả bước đầu
và các điểm nghẽn chủ yếu; và (iv) đề xuất những chuyển dịch cùng nhóm nhiệm vụ
ưu tiên để hình thành quản trị rủi ro khí hậu - thiên tai chủ động, lấy người
dân làm trung tâm và phù hợp với đặc thù không gian lãnh thổ.
2. Phương pháp
nghiên cứu và khung phân tích
Bài viết sử dụng
phương pháp phân tích nội dung định tính đối với các văn bản của Đảng, Chính phủ,
Quốc hội và Bộ Nông nghiệp và Môi trường liên quan đến khoa học, công nghệ, đổi
mới sáng tạo, chuyển đổi số, khí tượng thủy văn, biến đổi khí hậu và phòng, chống
thiên tai. Trọng tâm phân tích gồm Nghị quyết 57; các chương trình hành động thực
hiện Nghị quyết; Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu; Kế hoạch quốc gia
thích ứng với biến đổi khí hậu; Chiến lược quốc gia phòng, chống thiên tai và
các quy định kỹ thuật về cơ sở dữ liệu chuyên ngành.
Về khái niệm,
bài viết phân biệt ba lớp thời gian có liên hệ nhưng khác nhau. Giám sát khí hậu
dài hạn theo dõi xu thế và biến động qua nhiều năm, nhiều thập kỷ, bao gồm trạng
thái khí hậu, phát thải khí nhà kính, tác động, tính dễ bị tổn thương, thích ứng,
tổn thất và thiệt hại. Giám sát theo mùa và trung hạn cung cấp triển vọng về
mưa, nhiệt độ, hạn hán, nguồn nước, xâm nhập mặn để điều chỉnh kế hoạch sản xuất
và phân bổ nguồn lực. Giám sát thiên tai thời gian thực hoặc gần thời gian thực
theo dõi diễn biến hiểm họa, dự báo tác động và kích hoạt hành động khẩn cấp
trong khoảng thời gian từ vài phút, vài giờ đến vài ngày. Một nền tảng dùng
chung phải liên kết ba lớp thời gian này nhưng không được đánh đồng yêu cầu dữ
liệu, độ trễ và trách nhiệm nghiệp vụ của chúng.
Khung phân tích
của bài viết là chuỗi “quan trắc đến hành động”, gồm sáu cấu phần: (1) hiểu biết
về hiểm họa, phơi bày, tính dễ bị tổn thương và năng lực; (2) quan trắc đa nguồn,
bảo đảm chất lượng; (3) tích hợp dữ liệu và mô hình hóa; (4) dự báo tác động,
xác định ngưỡng và mức rủi ro; (5) truyền cảnh báo có thẩm quyền, dễ hiểu, tiếp
cận được; (6) hành động sớm, phản hồi và học hỏi sau sự kiện. Ba lớp xuyên suốt
là quản trị dữ liệu và thể chế; nhân lực và tài chính bền vững; an ninh, an
toàn, đạo đức và bao trùm số.
3. Kết quả
nghiên cứu
3.1. Yêu cầu của
Nghị quyết 57 đối với giám sát biến đổi khí hậu và thiên tai
Nghị quyết 57 tạo
ra khuôn khổ chính trị để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số
trở thành năng lực thường xuyên của quản trị rủi ro. Trước hết, Nghị quyết yêu
cầu đổi mới tư duy: công nghệ không phải lĩnh vực hỗ trợ đứng bên ngoài nghiệp
vụ, mà là phương thức thiết kế và vận hành hoạt động quản lý. Trong giám sát
khí hậu và thiên tai, cơ quan chuyên môn phải là chủ thể xác định bài toán,
tiêu chuẩn dữ liệu, ngưỡng rủi ro, quy trình phát hành cảnh báo và chỉ tiêu tác
động; đơn vị công nghệ cung cấp kiến trúc và giải pháp, không thể thay thế
trách nhiệm nghiệp vụ.
Thứ hai, Nghị
quyết coi dữ liệu là nguồn lực quan trọng và yêu cầu xây dựng nền tảng số, kết
nối cơ sở dữ liệu, ứng dụng AI, IoT và dữ liệu lớn. Đối với lĩnh vực này, dữ liệu
có đặc tính khối lượng lớn, tốc độ cao, nhiều định dạng và nguồn gốc: trạm mặt
đất, radar, vệ tinh, phao biển, cảm biến công trình, ảnh máy bay không người
lái, hồ sơ dân cư, hạ tầng, sản xuất, y tế và phản ánh cộng đồng. Giá trị không
nằm ở việc tập trung tất cả vào một kho, mà ở khả năng nhận biết nguồn có thẩm
quyền, kiểm soát chất lượng, đồng bộ theo không gian - thời gian và tái sử dụng
an toàn trong nhiều nghiệp vụ.
Các yêu cầu trên
đã được cụ thể hóa bước đầu trong Nghị quyết số 03/NQ-CP, Nghị quyết số
71/NQ-CP và Kế hoạch của Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành kèm Quyết định số
503/QĐ-BNNMT. Kế hoạch ngành đặt ra kiến trúc Chính phủ số, cơ sở dữ liệu
“đúng, đủ, sạch, sống”, nền tảng dùng chung, trung tâm điều hành, ứng dụng AI,
dữ liệu lớn, IoT, bản sao số, đào tạo nhân lực và trách nhiệm người đứng đầu
(Chính phủ, 2025a, 2025b; Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2025). Đây là cơ sở để
tích hợp các hệ thống khí hậu - thiên tai vào kiến trúc dữ liệu chung thay vì
tiếp tục phát triển theo từng dự án riêng lẻ.
3.2. Vai trò của
công nghệ số trong chuỗi quan trắc đến hành động
3.2.1. Mở rộng
khả năng quan sát và phát hiện tín hiệu bất thường
Lớp đầu tiên của
hệ thống số là quan trắc. Trạm khí tượng, thủy văn, hải văn tự động cung cấp
chuỗi số liệu liên tục; radar thời tiết theo dõi cấu trúc mây và mưa; vệ tinh
quan sát mây, nhiệt độ bề mặt, độ ẩm đất, ngập lụt, cháy rừng, biến động bờ biển
và thảm phủ; phao và cảm biến theo dõi sóng, nước dâng, chất lượng nước;
camera, thiết bị đo mực nước và cảm biến công trình hỗ trợ vận hành hồ, đê, đập.
Thiết bị bay không người lái bổ sung ảnh chi tiết sau sạt lở, lũ quét hoặc tại
vùng khó tiếp cận. Điện thoại thông minh và phản ánh của cộng đồng có thể cung
cấp dữ liệu tại chỗ về điểm ngập, thiệt hại, tuyến đường bị chia cắt (Cục Khí
tượng Thủy văn, 2026a, 2026b).
3.2.2. Tích hợp
dữ liệu không gian - thời gian và xây dựng hiểu biết rủi ro
Một mô hình dự
báo hiểm họa chỉ cho biết khả năng xảy ra hiện tượng. Để dự báo tác động, cần
liên kết hiểm họa với dữ liệu phơi bày và tính dễ bị tổn thương: dân số theo thời
điểm; nhóm người cao tuổi, trẻ em, người khuyết tật; nhà ở; trường học; bệnh viện;
công trình điện, nước, giao thông, viễn thông; cây trồng, vật nuôi; hệ sinh
thái; năng lực cứu hộ và tuyến sơ tán. Hệ thống thông tin địa lý (GIS), cơ sở dữ
liệu không gian và mã định danh thống nhất là lớp tích hợp để xác định không chỉ
“mưa bao nhiêu” mà “khu vực nào, bao nhiêu người và loại tài sản nào có thể bị ảnh
hưởng”.
Nền tảng tích hợp
không nhất thiết sao chép mọi dữ liệu về một nơi. Mô hình phù hợp là kiến trúc
phân tán có quản trị thống nhất: mỗi cơ quan chịu trách nhiệm nguồn dữ liệu có
thẩm quyền; tiêu chuẩn, danh mục, định danh và giao diện kết nối dùng chung; hệ
thống trung tâm truy cập theo quyền và ghi nhận nguồn gốc. Cách tiếp cận này vừa
bảo đảm chuyên môn, vừa tránh nhiều phiên bản không nhất quán và giảm yêu cầu
báo cáo thủ công khi xảy ra thiên tai.
3.2.3. Nâng cao
năng lực mô hình hóa, dự báo và phân tích kịch bản
Điện toán hiệu
năng cao, đám mây, dữ liệu lớn và AI mở rộng khả năng chạy đồng thời nhiều mô
hình, đồng hóa dữ liệu quan trắc, hạ quy mô kết quả và cập nhật dự báo nhanh.
Trong dự báo cực ngắn, AI có thể khai thác chuỗi ảnh radar, vệ tinh và số liệu
trạm để nhận diện sự phát triển, dịch chuyển của vùng mưa dông trong vài giờ tới.
Trong thủy văn, mô hình kết hợp mưa dự báo, độ ẩm đất, lưu lượng, vận hành hồ
và địa hình để ước tính lũ, ngập. Với sạt lở, dữ liệu mưa, độ dốc, địa chất, thảm
phủ và lịch sử sự kiện được tích hợp để khoanh vùng xác suất.
AI có lợi thế về
tốc độ và khả năng nhận dạng mẫu, nhưng không xóa bỏ bất định. Các hiện tượng
hiếm, cực đoan có ít dữ liệu huấn luyện; thay đổi khí hậu làm quan hệ trong quá
khứ không còn ổn định; dữ liệu mất hoặc sai có thể tạo kết quả lệch; mô hình tổng
quát có thể hoạt động kém ở địa hình cụ thể. Vì vậy, dự báo cần sử dụng tổ hợp
mô hình, công bố khoảng bất định, so sánh thường xuyên với quan trắc và duy trì
vai trò của dự báo viên. Sản phẩm AI phải có phiên bản, hồ sơ dữ liệu, chỉ số kỹ
năng, ngưỡng sử dụng và quy trình dừng hoặc quay về phương án dự phòng khi chất
lượng không đạt.
3.2.4. Chuyển từ
dự báo hiện tượng sang dự báo tác động và hành động sớm
Dự báo truyền thống
thường mô tả thời tiết hoặc thủy văn sẽ “như thế nào”; dự báo dựa trên tác động
trả lời hiện tượng sẽ “gây ra điều gì” đối với con người, tài sản và dịch vụ
thiết yếu. Cùng một lượng mưa có thể tạo hậu quả khác nhau giữa lưu vực rừng,
khu đô thị hóa, vùng đã bão hòa nước hoặc nơi vừa xảy ra cháy rừng. Cảnh báo hiệu
quả phải kết hợp xác suất hiểm họa với phơi bày, tính dễ bị tổn thương và năng
lực ứng phó để xác định cấp rủi ro và hành động khuyến nghị.
Mỗi ngưỡng cảnh
báo cần gắn với quy trình đã thỏa thuận: ai xác nhận; cơ quan nào phát hành;
đơn vị nào nhận; trong bao lâu phải thực hiện hành động gì; phản hồi được ghi
nhận ra sao. Đối với lũ quét có thể là di dời khỏi một thung lũng; đối với nắng
nóng là điều chỉnh thời gian lao động, mở điểm tránh nóng và tăng năng lực y tế;
đối với hạn hán là thay đổi lịch thời vụ và phân bổ nước; đối với nguy cơ sạt lở
là hạn chế giao thông, kiểm tra điểm dân cư và chuẩn bị sơ tán. Công nghệ số
giúp tự động gợi ý, theo dõi và ghi nhận hành động, nhưng quyết định cưỡng chế
hoặc ảnh hưởng lớn đến quyền lợi vẫn phải thuộc về người có thẩm quyền.
3.2.5. Đưa cảnh
báo đến đúng người bằng nhiều kênh, không để ai bị bỏ lại
Cảnh báo chỉ có
giá trị khi người có nguy cơ nhận được, hiểu, tin và có khả năng hành động kịp
thời. Một ứng dụng điện thoại không thể là kênh duy nhất vì mất điện, mất mạng,
điện thoại hết pin, người cao tuổi hoặc người khuyết tật có thể không sử dụng
được. Hệ thống phải kết hợp tin nhắn, phát thanh, truyền hình, mạng xã hội
chính thức, còi và loa tại chỗ, bảng điện tử, lực lượng cơ sở và thông báo trực
tiếp. Chuẩn cảnh báo chung cho phép một thông điệp có cấu trúc được phát đồng
thời qua nhiều kênh, giảm chậm trễ và sai khác nội dung (WMO, 2025a).
Thông điệp cần
ngắn, nhất quán và trả lời tối thiểu: nguy cơ gì; khu vực nào; thời gian nào; mức
độ tin cậy; người nhận phải làm gì; nguồn xác thực và nơi cập nhật. Bản đồ trực
quan hữu ích cho người điều hành nhưng không thay thế chỉ dẫn bằng ngôn ngữ dễ
hiểu. Cảnh báo cần được thử nghiệm với cộng đồng, có phiên bản cho nhóm dân tộc
thiểu số, người khiếm thính, khiếm thị và khách du lịch. Phản hồi về việc đã nhận,
đã hiểu và đã hành động là dữ liệu quan trọng để đánh giá “đoạn cuối” của hệ thống.
3.3. Giám sát biến
đổi khí hậu trên nền tảng số
Giám sát biến đổi
khí hậu có phạm vi rộng hơn quan trắc khí tượng và cảnh báo thiên tai. Một hệ
thống đầy đủ cần liên kết ít nhất năm nhóm thông tin: trạng thái và xu thế khí
hậu; nguyên nhân, đặc biệt là phát thải và hấp thụ khí nhà kính; tác động và
tính dễ bị tổn thương; tiến độ và hiệu quả thích ứng; tổn thất, thiệt hại và
nguồn lực khí hậu. Công nghệ số tạo điều kiện tổ chức các nhóm thông tin này
thành hệ thống minh bạch, có thể truy nguyên và phục vụ đồng thời hoạch định
chính sách trong nước, báo cáo quốc tế và ra quyết định ở địa phương.
Đối với giảm nhẹ
phát thải, hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định cần kết nối dữ liệu hoạt động
từ năng lượng, giao thông, công nghiệp, nông nghiệp, sử dụng đất và chất thải với
hệ số phát thải, phương pháp tính, bằng chứng và quy trình xác nhận. Tự động
hóa giúp giảm tổng hợp thủ công, hạn chế sai khác phiên bản và tăng khả năng
truy nguyên. Tuy nhiên, số hóa biểu mẫu không thay thế việc thống nhất phương
pháp, phân định cơ quan cung cấp dữ liệu, kiểm soát xung đột lợi ích và thẩm định
độc lập. Khung minh bạch tăng cường của Thỏa thuận Paris nhấn mạnh thiết lập thể
chế và kênh thông tin ổn định để theo dõi hành động và hỗ trợ khí hậu, không chỉ
tạo một cổng báo cáo (UNFCCC, 2023, 2025).
Đối với thích ứng,
thách thức lớn là đo lường “thiệt hại đã tránh được” và thay đổi năng lực chống
chịu. Số lượng dự án hoặc kinh phí giải ngân chưa đủ phản ánh kết quả. Nền tảng
số cần theo dõi chỉ số đầu ra và kết quả: diện tích, dân số, hệ sinh thái được
giảm rủi ro; thời gian phục hồi dịch vụ thiết yếu; độ tin cậy nguồn nước; mức
giảm phơi bày; khả năng tiếp cận cảnh báo; thay đổi sinh kế và năng lực của
nhóm dễ bị tổn thương. Dữ liệu định lượng phải kết hợp bằng chứng định tính của
cộng đồng để tránh tình trạng chỉ những nội dung dễ đếm mới được coi là thành
công.
Đối với tổn thất
và thiệt hại, cơ sở dữ liệu sự kiện cần có mã định danh, phạm vi không gian, thời
gian, loại hiểm họa, mức phơi bày, thiệt hại trực tiếp, gián tiếp, tổn thất phi
kinh tế, nguồn số liệu và độ tin cậy. Nếu chỉ tổng hợp theo đơn vị hành chính
và từng đợt, dữ liệu khó dùng để phân tích xu thế hoặc đánh giá hiệu quả đầu tư
phòng ngừa. Liên kết dữ liệu thiệt hại với cảnh báo, hành động và phục hồi giúp
trả lời: khu vực nào lặp lại tổn thất; cảnh báo có đủ sớm hay không; nhóm nào
chưa được bảo vệ; biện pháp nào hiệu quả. Đây là đầu vào cho kế hoạch thích ứng,
bảo hiểm, phân bổ ngân sách và ưu tiên đầu tư.
3.4. Kết quả bước
đầu và những điểm nghẽn cần khắc phục
Việt Nam đã hình
thành nhiều cấu phần quan trọng của hạ tầng số khí hậu - thiên tai. Theo thông
tin của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, mạng lưới phục vụ theo dõi thiên tai có
trên 3.500 trạm đo mưa tự động và 10 trạm radar thời tiết; các mô hình dự báo số,
dữ liệu vệ tinh, radar, AI và nền tảng đám mây đang được ứng dụng để nâng độ
chính xác và phạm vi cảnh báo (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2025a). Hệ thống
giám sát thiên tai Việt Nam tích hợp nhiều lớp dữ liệu quan trắc, hồ chứa, đê
điều, tàu thuyền và báo cáo, tạo bức tranh tập trung phục vụ chỉ đạo. Các dự án
hiện đại hóa mạng lưới khí tượng thủy văn giai đoạn 2026-2030 tiếp tục được chuẩn
bị và triển khai.
Tuy vậy, bốn điểm
nghẽn nổi bật cần được khắc phục. Một là khoảng trống và tính không đồng đều của
quan trắc, nhất là vùng núi, biển, đảo và lưu vực nhỏ; hệ thống tự động còn phụ
thuộc điện, viễn thông, hiệu chuẩn và kinh phí vòng đời. Hai là dữ liệu khí tượng
thủy văn, hồ đập, đê điều, dân cư, giao thông, y tế, nông nghiệp và thiệt hại
còn khác nhau về mã, định dạng, tần suất, chế độ chia sẻ và chưa xác định rõ
nguồn có thẩm quyền. Ba là dữ liệu phơi bày, người yếu thế và năng lực ứng phó
chưa được cập nhật tương xứng với dữ liệu hiểm họa, khiến sản phẩm dễ dừng ở bản
đồ nguy cơ thay vì dự báo tác động. Bốn là “đoạn cuối” từ cảnh báo đến hành động
còn yếu: thông điệp chưa luôn dễ hiểu, thiếu quy trình xác nhận, kích hoạt, phản
hồi; năng lực số, thiết bị, bản đồ và phương án của cấp xã chưa đồng đều.
3.5. Sáu chuyển
dịch trong phương thức giám sát và quản trị rủi ro
Từ yêu cầu của
Nghị quyết 57, cách tiếp cận cảnh báo sớm đa thiên tai và thực tiễn trong nước,
ứng dụng công nghệ số cần được đánh giá bằng sáu chuyển dịch sau.
Bảng 1. Sáu chuyển
dịch trong giám sát biến đổi khí hậu và thiên tai bằng công nghệ số
|
Cách tiếp cận
chủ yếu trước
đây
|
Yêu cầu chuyển
dịch
|
Kết quả cần
đo lường
|
|
Quan trắc từng mạng, lưu trữ theo hệ
thống
|
Hệ sinh thái dữ liệu đa nguồn có chuẩn,
kiểm soát chất lượng, định danh và khả năng liên thông
|
Độ phủ quan trắc; tỷ lệ dữ liệu đúng hạn,
có siêu dữ liệu, được kiểm định và tái sử dụng
|
|
Dự báo hiện tượng đơn lẻ
|
Dự báo đa thiên tai, tác động dây chuyền
và rủi ro đối với người, tài sản, hệ sinh thái
|
Kỹ năng dự báo; thời gian cảnh báo hữu
ích; tỷ lệ khu vực và nhóm nguy cơ được xác định
|
|
Bản đồ hiểm họa tĩnh
|
Hồ sơ rủi ro không gian - thời gian, cập
nhật phơi bày, tính dễ bị tổn thương và năng lực
|
Tần suất cập nhật; mức chi tiết; số
quyết định quy hoạch, đầu tư, ứng phó sử dụng dữ liệu
|
|
Phát bản tin đồng loạt
|
Cảnh báo có thẩm quyền, đa kênh, định
vị, dễ hiểu và gắn với hành động
|
Tỷ lệ người nhận, hiểu, tin và hành động;
độ trễ; tỷ lệ tiếp cận của nhóm dễ bị tổn thương
|
|
Điều hành từ trung tâm, báo cáo thủ
công
|
Phối hợp số từ Trung ương đến cấp xã,
có phản hồi hiện trường và hoạt động được khi mất kết nối
|
Thời gian xác nhận, huy động và phản ứng;
tỷ lệ xã có dữ liệu, phương án và diễn tập số
|
|
Đánh giá bằng số thiết bị, phần mềm
|
Đánh giá bằng mức giảm rủi ro, tổn thất,
thời gian phục hồi và hiệu quả sử dụng
|
Sản phẩm vận hành; người dùng thực; giảm
thương vong, thiệt hại và chi phí; bài học được cập nhật
|
Nguồn: Tác giả tổng
hợp từ Bộ Chính trị (2024), WMO (2023, 2025b), UNDRR (2025) và Bộ Nông nghiệp
và Môi trường (2025b, 2026a)
Sáu chuyển dịch
phản ánh một nguyên tắc: hệ thống không hoàn thành ở thời điểm mô hình sinh ra
kết quả hay cơ quan phát hành bản tin. Chuỗi chỉ khép kín khi thông tin đến được
đối tượng, kích hoạt hành động phù hợp, kết quả được ghi nhận và dữ liệu quay
trở lại để cải thiện mô hình, phương án và chính sách. WMO đánh giá hiệu quả cảnh
báo theo các thuộc tính như tính phù hợp, kịp thời, chính xác, khả năng tiếp cận,
khả năng hành động và khả năng phản ứng; các quốc gia có năng lực cảnh báo sớm
đa thiên tai toàn diện ghi nhận mức tử vong do thiên tai thấp hơn đáng kể (WMO,
2025b; UNDRR & WMO, 2025). Đây là định hướng để chuyển thước đo từ đầu tư
công nghệ sang lợi ích bảo vệ con người và phát triển bền vững.
4. Thảo luận
4.1. Không đồng
nhất giám sát biến đổi khí hậu với giám sát thiên tai
Biến đổi khí hậu
và thiên tai có quan hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất. Biến đổi khí hậu làm
thay đổi nền xác suất của nhiều hiểm họa, song thiệt hại còn phụ thuộc phát triển
kinh tế - xã hội, sử dụng đất, chất lượng công trình, phơi bày, tính dễ bị tổn
thương và năng lực ứng phó. Nếu mọi thiên tai đều được quy trực tiếp cho biến đổi
khí hậu, chính sách dễ bỏ qua các nguyên nhân có thể can thiệp ngay như xây dựng
trong vùng nguy cơ, suy giảm rừng, thoát nước yếu, vận hành hồ chưa tối ưu hoặc
thiếu phương án cho nhóm dễ bị tổn thương.
Tuy nhiên, ba lớp
thời gian phải kết nối. Chuỗi khí hậu giúp cập nhật tần suất thiết kế và kịch bản;
dữ liệu theo mùa hỗ trợ chuẩn bị; giám sát thời gian thực kích hoạt ứng phó; dữ
liệu thiệt hại quay lại đánh giá mức độ thích ứng. Một kiến trúc chung vì thế
phải cho phép truy nguyên từ xu thế dài hạn đến sự kiện, từ sự kiện đến tác động
và từ tác động đến quyết định đầu tư. Đây là nền tảng để chuyển thích ứng từ
danh mục dự án sang quá trình quản lý có thể theo dõi và điều chỉnh.
4.2. Công nghệ dự
báo tốt hơn không tự động tạo ra cảnh báo sớm hiệu quả
Độ chính xác là
điều kiện cần nhưng chưa đủ. Một cảnh báo chính xác phát quá muộn, đến sai đối
tượng hoặc không kèm hành động vẫn không bảo vệ được người dân. Ngược lại, tăng
thời gian dự báo nhưng độ bất định cao có thể dẫn đến báo động sai, làm giảm niềm
tin. Thách thức quản trị là cân bằng bỏ sót và báo động sai theo từng loại rủi
ro; chi phí sơ tán trước bão khác với chi phí đóng một tuyến đường có nguy cơ sạt
lở. Ngưỡng cảnh báo vì thế được xây dựng có sự tham gia của cơ quan dự báo,
chính quyền, đơn vị cung cấp dịch vụ thiết yếu và cộng đồng.
Niềm tin cũng là
một cấu phần kỹ thuật - xã hội. Người dân cần nhận biết nguồn cảnh báo chính thức;
thông điệp giữa các cơ quan phải nhất quán; lý do thay đổi mức cảnh báo cần được
giải thích. Sau báo động sai hoặc sự kiện vượt dự báo, cơ quan có thẩm quyền
nên công bố đánh giá, nêu bất định và biện pháp cải thiện. Minh bạch không làm
giảm uy tín, mà tạo kỳ vọng thực tế và củng cố khả năng cộng đồng sử dụng thông
tin xác suất.
4.3. Quản trị
theo không gian rủi ro phải vượt qua ranh giới hành chính
Biến đổi khí hậu
và thiên tai thể hiện theo lưu vực sông, dải ven biển, hành lang bão, vùng hạn,
vùng nhiệt và mạng lưới hạ tầng, trong khi quyết định hành chính được tổ chức
theo địa phương và ngành. Công nghệ địa không gian giúp đặt các nguồn dữ liệu
lên cùng một nền, nhưng một bản đồ chung không tự tạo ra phối hợp. Cần có quy
chế về nguồn dữ liệu, cảnh báo liên tỉnh, chia sẻ trách nhiệm, thứ tự ưu tiên
và cơ quan điều phối khi rủi ro vượt địa giới.
Trong mô hình
chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã giữ vai trò trực tiếp hơn trong cập nhật
dữ liệu dân cư, điểm nguy cơ, tuyến sơ tán, người cần hỗ trợ và tổ chức phản ứng.
Nhưng không thể yêu cầu mỗi xã tự xây dựng phần mềm hoặc mô hình. Trung ương và
cấp tỉnh phải cung cấp nền tảng, bản đồ nền, dữ liệu, cảnh báo và công cụ đơn
giản; xã chịu trách nhiệm kiểm chứng tại chỗ, duy trì danh sách và phương án, tổ
chức truyền tin, phản hồi. Phân cấp phải đi cùng tài khoản, quyền dữ liệu, thiết
bị dự phòng, đào tạo và kinh phí vận hành.
5. Khuyến nghị
triển khai
5.1. Hoàn thiện
thể chế về dữ liệu, trách nhiệm và quy trình cảnh báo
Trước hết, cần
rà soát đồng bộ pháp luật về khí tượng thủy văn, phòng, chống thiên tai, biến đổi
khí hậu, dữ liệu và giao dịch điện tử để xác định rõ giá trị pháp lý của dữ liệu
tự động, ảnh viễn thám, cảnh báo số, báo cáo hiện trường và nhật ký điện tử. Mỗi
tập dữ liệu phải có cơ quan chủ quản, nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng, tần suất
cập nhật, chế độ chia sẻ, thời hạn lưu trữ và trách nhiệm sửa sai. Nguyên tắc
không yêu cầu báo cáo lại dữ liệu cơ quan nhà nước đã có cần được áp dụng trong
chỉ đạo thiên tai.
Cần chuẩn hóa
quy trình từ dự báo đến hành động: cơ quan có thẩm quyền phát tin; tiêu chí
nâng, hạ mức cảnh báo; thời hạn xác nhận; đối tượng nhận theo vai trò; hành động
tương ứng; cơ chế phản hồi và đánh giá sau sự kiện. Mỗi loại rủi ro cần “ma trận
kích hoạt” đủ linh hoạt theo điều kiện địa phương nhưng sử dụng thuật ngữ, cấp
độ và cấu trúc thông điệp thống nhất. Việc phát tự động chỉ áp dụng trong phạm
vi được phê duyệt, có kiểm soát và kênh đính chính.
5.2. Xây dựng hệ
sinh thái dữ liệu khí hậu - thiên tai thống nhất
Cần hình thành
kiến trúc dữ liệu liên kết khí tượng thủy văn, biến đổi khí hậu, tài nguyên nước,
đê điều, hồ đập, đất đai, viễn thám, dân cư, giao thông, y tế, nông nghiệp, hạ
tầng và thiệt hại. Không nên xây một cơ sở dữ liệu khổng lồ thay thế mọi hệ thống;
cần quản trị thống nhất về định danh, danh mục, siêu dữ liệu, chuẩn tọa độ - thời
gian, giao diện kết nối và quyền truy cập. Mỗi đối tượng quan trọng như trạm, hồ,
đê, điểm sơ tán, tuyến đường, cơ sở y tế và sự kiện thiên tai cần mã định danh ổn
định để truy nguyên qua thời gian.
Ưu tiên trước mắt
là kiểm kê, làm sạch và kết nối dữ liệu hiện có; xác định “một nguồn có thẩm
quyền” cho từng lớp; không tiếp tục tạo bản sao báo cáo. Mỗi cơ sở dữ liệu phải
có chỉ số chất lượng và mức dịch vụ: tỷ lệ dữ liệu đúng hạn, độ đầy đủ, thời gian
gián đoạn, độ trễ, số lượt tái sử dụng và số quyết định được hỗ trợ. Kinh phí
phải bao gồm vận hành, hiệu chuẩn, đường truyền, lưu trữ, an toàn và nâng cấp,
không chỉ đầu tư ban đầu.
5.3. Hiện đại
hóa mạng quan trắc theo rủi ro và bảo đảm chất lượng dữ liệu
Cần rà soát mạng
quan trắc dựa trên bản đồ khoảng trống và rủi ro, ưu tiên vùng núi có nguy cơ
lũ quét, sạt lở; lưu vực nhỏ phản ứng nhanh; đô thị ngập; vùng hạn, mặn; biển,
đảo và khu vực hạ tầng trọng yếu. Kết hợp trạm chuẩn với radar, vệ tinh, cảm biến
chi phí thấp, camera, phao, thiết bị bay và dữ liệu cộng đồng. Mỗi nguồn phải
được xác định vai trò: đo chuẩn, bổ sung độ phủ, phát hiện nhanh hay kiểm chứng
tác động.
Đối với chuỗi
khí hậu dài hạn, phải bảo vệ hồ sơ lịch sử trạm, kiểm soát thay đổi thiết bị và
môi trường, thực hiện đồng nhất hóa theo phương pháp được công nhận. Dữ liệu
nghiên cứu, doanh nghiệp và cộng đồng có thể được tiếp nhận theo cơ chế phân tầng
chất lượng, không loại bỏ nhưng không đánh đồng với dữ liệu chuẩn. Việc công bố
cấp chất lượng và độ bất định giúp mở rộng sử dụng mà vẫn duy trì niềm tin.
5.4. Phát triển
cảnh báo sớm đa thiên tai, dựa trên tác động và lấy người dân làm trung tâm
Cần chuyển trọng
tâm từ bản tin hiện tượng sang dự báo tác động, trước hết với mưa lớn - lũ - ngập
- sạt lở; bão - nước dâng - sóng lớn; hạn hán - thiếu nước - xâm nhập mặn; nắng
nóng - sức khỏe - nhu cầu điện; cháy rừng và rủi ro dây chuyền. Mỗi mô hình phải
liên kết dữ liệu hiểm họa với phơi bày, tính dễ bị tổn thương và năng lực để
đưa ra thông tin theo địa bàn, nhóm đối tượng và thời gian hành động.
Triển khai chuẩn
cảnh báo chung để một thông điệp có thẩm quyền được phát đồng thời qua tin nhắn,
phát thanh, truyền hình, ứng dụng, mạng xã hội, loa và lực lượng cơ sở. Thiết kế
cần hỗ trợ định vị, đa ngôn ngữ, người khuyết tật và hoạt động khi mất kết nối.
Không nên đo hiệu quả bằng số tin đã gửi; cần khảo sát và ghi nhận tỷ lệ nhận,
hiểu, tin, hành động và những nhóm chưa tiếp cận.
Cấp xã cần được
cung cấp bảng điều hành tối giản, bản đồ ngoại tuyến, danh sách điểm và nhóm
nguy cơ, kịch bản hành động, thiết bị liên lạc dự phòng và quyền phản hồi hiện
trường. Diễn tập phải kiểm tra toàn chuỗi, kể cả mất điện, mất mạng, dữ liệu
sai và cảnh báo thay đổi nhanh. Sau mỗi sự kiện hoặc diễn tập, cần đánh giá
công khai các mốc thời gian, lỗi, hành động và biện pháp khắc phục.
5.5. Thiết lập nền
tảng số theo dõi hành động khí hậu, thích ứng và tổn thất
Xây dựng hệ thống
minh bạch khí hậu có khả năng liên kết kiểm kê khí nhà kính, thực hiện đóng góp
do quốc gia tự quyết định, tài chính, công nghệ, thích ứng, tổn thất và thiệt hại.
Dữ liệu phải có nguồn, phương pháp, phiên bản, bằng chứng và quy trình thẩm định;
tránh mỗi kỳ báo cáo lại thu thập từ đầu. Hệ thống cần phục vụ quản lý trong nước
trước khi phục vụ nghĩa vụ báo cáo quốc tế.
Đối với thích ứng,
mỗi mục tiêu cần có đường cơ sở, chỉ số đầu ra, kết quả, cơ quan cung cấp dữ liệu
và chu kỳ đánh giá. Cần theo dõi thay đổi rủi ro thực tế, không chỉ tiến độ dự
án. Các chỉ số nên phân tách theo giới, tuổi, tình trạng khuyết tật, sinh kế và
khu vực để nhận biết phân bố lợi ích. Kết hợp ảnh viễn thám, dữ liệu hành
chính, khảo sát và phản hồi cộng đồng nhằm đánh giá cả kết quả vật chất và năng
lực xã hội.
5.6. Đổi mới cơ
chế khoa học, công nghệ và hợp tác đổi mới sáng tạo
Cơ quan quản lý
cần công bố các bài toán ưu tiên, bộ dữ liệu thử nghiệm và tiêu chí đầu ra để
viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng cùng tham
gia. Các nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nên tập trung giải
quyết những bài toán còn thiếu giải pháp hiệu quả nhưng có ý nghĩa lớn đối với
an toàn cộng đồng và quản lý nhà nước, như: dự báo, cảnh báo cực ngắn đối với
mưa dông; cảnh báo sớm lũ quét, sạt lở đất; dự báo ngập đô thị; dự báo tác động
và rủi ro dây chuyền; truyền tin cảnh báo tới các nhóm dễ bị tổn thương; đánh
giá hiệu quả thích ứng và tổn thất, thiệt hại do thiên tai.
Cần thiết lập
môi trường thử nghiệm có kiểm soát cho AI, cảm biến chi phí thấp, thiết bị bay,
dữ liệu cộng đồng và bản sao số. Thử nghiệm phải có đường cơ sở, vùng và thời
gian giới hạn, tiêu chí dừng hoặc mở rộng, đánh giá sai lệch, an toàn và chi
phí vòng đời. Các mô hình hiệu quả nên được đóng gói thành dịch vụ dùng chung
thay vì mỗi địa phương mua một giải pháp khác nhau.
5.7. Phát triển
năng lực, trách nhiệm người đứng đầu và bảo đảm an toàn, bền vững
Người đứng đầu
cơ quan nghiệp vụ phải chịu trách nhiệm về chất lượng dữ liệu, khả năng vận
hành và hiệu quả hệ thống trong phạm vi quản lý. Mỗi đơn vị cần có cán bộ quản
trị dữ liệu và đầu mối phối hợp công nghệ; mỗi cấp xã cần lực lượng nòng cốt biết
đọc bản đồ, xác minh thông tin, vận hành kênh dự phòng và tổ chức hành động.
Đào tạo phải kết hợp kiến thức rủi ro, dữ liệu không gian, truyền thông bất định,
đạo đức AI và kỹ năng làm việc với cộng đồng.
Đánh giá chuyển
đổi số phải gắn với kết quả: độ sẵn sàng dữ liệu, thời gian cảnh báo hữu ích, tỷ
lệ người tiếp cận và hành động, thời gian huy động lực lượng, mức giảm tổn thất
và khả năng phục hồi. Đồng thời, dự án cần tiêu chí xanh về dùng chung hạ tầng,
hiệu suất năng lượng, vòng đời thiết bị và chất thải điện tử. Hệ thống chỉ bền
vững khi có kinh phí thường xuyên, nhân lực, bảo trì và được sử dụng trong hoạt
động hằng ngày, không phụ thuộc vào một dự án hoặc cá nhân.
6. Kết luận
Nghị quyết 57 mở
ra cơ hội chuyển công nghệ số từ công cụ hỗ trợ thành hạ tầng của quản trị rủi
ro khí hậu - thiên tai. Đột phá không nằm riêng ở số lượng trạm, độ phân giải ảnh,
tốc độ mô hình hay quy mô trung tâm điều hành. Giá trị chỉ xuất hiện khi các cấu
phần được kết nối thành chuỗi khép kín: hiểu biết rủi ro; quan trắc tin cậy; dữ
liệu liên thông; mô hình được kiểm định; dự báo dựa trên tác động; cảnh báo đến
đúng người; hành động sớm; và đánh giá để tiếp tục cải thiện.
Triển khai cần đồng
thời hoàn thiện thể chế dữ liệu, kiến trúc liên thông, mạng quan trắc theo rủi
ro, cảnh báo đa thiên tai, năng lực cấp xã, cơ chế đổi mới sáng tạo, an ninh và
tài chính vòng đời. Công nghệ phải được quản trị theo mức độ rủi ro, duy trì
trách nhiệm con người và không để nhóm yếu thế bị bỏ lại. Khi sản phẩm số có
người dùng thực, dữ liệu được kiểm chứng, cảnh báo kích hoạt hành động và hiệu
quả được đo bằng mức giảm rủi ro, tinh thần Nghị quyết 57 mới được chuyển hóa
thành năng lực bảo vệ con người, sinh kế, hạ tầng và sự phát triển bền vững của
từng vùng và cả nước.
Tài liệu tham khảo
Bộ Chính trị.
(2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22 tháng 12 năm 2024 về đột phá phát triển
khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/he-thong-van-ban/van-ban-cua-dang/nghi-quyet-so-57-nqtw-ngay-22122024-cua-bo-chinh-tri-ve-dot-pha-phat-trien-khoa-hoc-cong-nghe-doi-moi-sang-tao-va-chuyen-11162
Bộ Nông nghiệp
và Môi trường. (2025a, May 5). Khoa học công nghệ giúp hoàn thiện hệ thống cảnh
báo sớm thiên tai.
https://mae.gov.vn/khoa-hoc-cong-nghe-giup-hoan-thien-he-thong-canh-bao-som-thien-tai-18176.htm
Bộ Nông nghiệp
và Môi trường. (2025b). Quyết định số 503/QĐ-BNNMT ngày 27 tháng 3 năm 2025
ban hành Kế hoạch của Bộ Nông nghiệp và Môi trường thực hiện Nghị quyết số
57-NQ/TW. https://mae.gov.vn/Pages/chitietvanbandh.aspx?ItemID=3193
Bộ Nông nghiệp
và Môi trường. (2026a). Quyết định số 305/QĐ-BNNMT ngày 26 tháng 1 năm 2026
ban hành Quy định kỹ thuật cơ sở dữ liệu lĩnh vực quản lý đê điều và phòng, chống
thiên tai.
https://phongchongthientai.mard.gov.vn/Pages/ban-hanh-quy-dinh-ky-thuat-co-so-du-lieu-linh-vuc-quan-ly-de-dieu-va-phong-chong-thien--.aspx
Chính phủ.
(2025a). Nghị quyết số 03/NQ-CP ngày 9 tháng 1 năm 2025 ban hành Chương
trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW.
https://vanban.chinhphu.vn/?docid=212350&pageid=27160
Chính phủ.
(2025b). Nghị quyết số 71/NQ-CP ngày 1 tháng 4 năm 2025 sửa đổi, bổ sung, cập
nhật Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW.
https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/he-thong-van-ban/nghi-quyet-cua-chinh-phu/nghi-quyet-so-71nq-cp-ngay-0142025-cua-chinh-phu-sua-doi-bo-sung-cap-nhat-chuong-trinh-hanh-dong-cua-chinh-phu-thuc-hien-nghi-11479
Cục Khí tượng Thủy
văn. (2026a, March 18). Quan trắc khí tượng - nền tảng khoa học cho hoạt động
dự báo và cảnh báo sớm.
https://vnmha.mae.gov.vn/su-kien-ngay-le-kttv/quan-trac-khi-tuong-nen-tang-khoa-hoc-cho-hoat-dong-du-bao-va-canh-bao-som-17152.htm
Cục Khí tượng Thủy
văn. (2026b, March 19). Dữ liệu quan trắc - nền tảng bảo vệ cuộc sống trong
kỷ nguyên biến đổi khí hậu.
https://vnmha.mae.gov.vn/du-lieu-quan-trac--nen-tang-bao-ve-cuoc-song-trong-ky-nguyen-bien-doi-khi-hau-17169.htm
Thủ tướng Chính
phủ. (2021). Quyết định số 379/QĐ-TTg ngày 17 tháng 3 năm 2021 phê duyệt Chiến
lược quốc gia phòng, chống thiên tai đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Thủ tướng Chính
phủ. (2022). Quyết định số 896/QĐ-TTg ngày 26 tháng 7 năm 2022 phê duyệt Chiến
lược quốc gia về biến đổi khí hậu giai đoạn đến năm 2050.
https://vanban.chinhphu.vn/?docid=206254&pageid=27160
Thủ tướng Chính
phủ. (2024). Quyết định số 1422/QĐ-TTg ngày 19 tháng 11 năm 2024 ban hành Kế
hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến
năm 2050 (cập nhật).
https://vanban.chinhphu.vn/?docid=211752&pageid=27160
United Nations
Framework Convention on Climate Change. (2023). Technical paper: Benefits of
climate transparency.
https://unfccc.int/sites/default/files/resource/Benefits-of-Climate-Transparency_2023.pdf
United Nations
Framework Convention on Climate Change. (2025). Universal participation in
the Enhanced Transparency Framework.
https://unfccc.int/universal-participation-ETF
United Nations
Office for Disaster Risk Reduction. (2025). Special report on the use of
technology for disaster risk reduction.
https://www.undrr.org/publication/documents-and-publications/special-report-use-technology-disaster-risk-reduction
United Nations
Office for Disaster Risk Reduction, & World Meteorological Organization.
(2025). Global status of multi-hazard early warning systems 2025.
https://www.undrr.org/reports/global-status-mhews-2025
World
Meteorological Organization. (2023). Overview of the Early Warnings for All
Executive Action Plan 2023-2027. https://wmo.int/resources/wmo-bulletin/wmo-bulletin-vol-72-1-2023/overview-of-early-warnings-all-executive-action-plan-2023-2027
World
Meteorological Organization. (2025a). The Common Alerting Protocol:
Milestones of Early Warnings for All.
https://wmo.int/resources/meteoworld/meteoworld-march-2025/common-alerting-protocol-milestones-of-early-warnings-all
World
Meteorological Organization. (2025b). Early Warnings for All: What does
success look like?
https://wmo.int/resources/wmo-bulletin/wmo-bulletin-vol-74-2-2025/early-warnings-all-what-does-success-look.
-Dẫn theo Cổng
thông tin điện tử Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam-
Nguồn bài viết: Trang thông tin điện tử Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững
Nguyễn Thị Bích
Nguyệt