Nội dung của Bản tin số 3/2026 tập trung phân tích ba nhóm chủ đề trọng tâm:

1. Quan hệ quốc tế

Trong bài viết “Cân bằng thể chế Mỹ - Trung tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương”, hai tác giả Kai He và Huiyun Feng phản biện quan điểm cho rằng, cạnh tranh Mỹ - Trung tất yếu dẫn đến “Bẫy Thucydides” hoặc chỉ diễn ra trong khuôn khổ “cân bằng cứng”, thể hiện qua việc xây dựng liên minh quân sự và chạy đua vũ trang. Từ đó, các tác giả đề xuất cách tiếp cận dựa trên lý thuyết “cân bằng thể chế”, một dạng của cân bằng mềm. Theo cách tiếp cận này, các quốc gia sử dụng hai công cụ thể chế, gồm bao trùm, nhằm ràng buộc và kiềm chế trong khuôn khổ thể chế, và loại trừ, nhằm gạt chủ thể khác ra khỏi thể chế, để cạnh tranh quyền lực và phạm vi ảnh hưởng.

Về phía Mỹ, Washington đã chủ động thiết lập các liên minh thể chế có tính độc quyền và loại trừ nhằm hạn chế ảnh hưởng của Trung Quốc, tiêu biểu là Đối thoại Tứ giác An ninh (Quad 1.0, Quad 2.0), các cơ chế đối thoại ba bên Mỹ - Nhật - Hàn và liên minh an ninh AUKUS.

Về phía Trung Quốc, Bắc Kinh khôi phục Hội nghị Thượng đỉnh về phối hợp hành động và các biện pháp xây dựng lòng tin ở châu Á (CICA) với khái niệm “an ninh châu Á” mới, đồng thời tận dụng Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) để thúc đẩy trật tự thế giới đa cực và giảm sự phụ thuộc vào trật tự kinh tế do Mỹ dẫn dắt.

Sự cạnh tranh thể chế này tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng thế lưỡng nan an ninh, nhưng đồng thời có thể tạo ra một số tác động tích cực, như thúc đẩy cải cách và hình thành các cơ chế đa phương mới, gồm ADMM, ADMM+ và Đối thoại Shangri-La. Các cơ chế này góp phần mở rộng hợp tác an ninh phi truyền thống với ASEAN. Bài viết cũng đề cập việc gia tăng cung cấp hàng hóa công về hạ tầng, trong đó có AIIB và BRI của Trung Quốc, cùng các sáng kiến đối trọng của Mỹ như “B3W” và “Mạng lưới Điểm Xanh”. Theo các tác giả, duy trì hòa bình cần kết hợp răn đe hạt nhân, thể hiện qua nguyên tắc hủy diệt lẫn nhau được bảo đảm (MAD), với xử lý hiệu quả các bất đồng về ý thức hệ.

Bên cạnh cạnh tranh bằng công cụ “cân bằng thể chế” giữa Mỹ và Trung Quốc, bức tranh địa chính trị khu vực còn ghi nhận những biến chuyển quan trọng trong tư duy an ninh của các đồng minh thân cận, đặc biệt là sự điều chỉnh chính sách mang tính bước ngoặt của Nhật Bản đối với Đài Loan.

Trong bài viết “Chính sách của Nhật Bản đối với Đài Loan: Sự chuyển dịch chiến lược hay chỉ là sự điều chỉnh mang tính chiến thuật?”, Rena Sasaki phân tích sự chuyển dịch trong chính sách của Tokyo. Sau khi duy trì quan hệ phi chính thức với Đài Loan từ năm 1972, Nhật Bản bắt đầu tiếp cận chủ động hơn từ năm 2021, đặc biệt sau khi Trung Quốc tập trận và phóng tên lửa vào vùng đặc quyền kinh tế của Nhật Bản vào tháng 8/2022. Sự chuyển dịch này thể hiện ở việc tăng cường phòng thủ quần đảo Nansei và Sakishima, tổ chức diễn tập sơ tán dân thường, lần đầu tiên cử tàu khu trục Sazanami đi qua eo biển Đài Loan, mở rộng giao lưu nghị viện, hợp tác trong chuỗi cung ứng bán dẫn với TSMC và thúc đẩy ngoại giao địa phương. Tuy nhiên, chính sách của Nhật Bản vẫn chịu nhiều ràng buộc bởi áp lực kinh tế và ngoại giao của Trung Quốc, sự phụ thuộc vào liên minh Mỹ - Nhật, các giới hạn của Hiến pháp và dư luận hòa bình trong nước.

2. Các vấn đề kinh tế - xã hội

Bài viết “Phân mảnh vốn xã hội toàn cầu” của V.I. Loktionov làm rõ quá trình suy giảm và đứt gãy của vốn xã hội toàn cầu, được hiểu là mạng lưới tương tác, các chuẩn mực và lòng tin. Theo tác giả, sau giai đoạn tích lũy vốn xã hội mạnh mẽ dưới trật tự đơn cực do Mỹ dẫn dắt, sự trỗi dậy của các trung tâm quyền lực mới cùng những xung đột địa chính trị, như chiến tranh thương mại Mỹ - Trung, xung đột ở Ukraine và Dải Gaza, đã dẫn đến sự phân mảnh sâu sắc. Quá trình này thể hiện qua việc khu vực hóa dòng vốn đầu tư, phân vùng hoạt động kinh tế, siết chặt di cư và gia tăng các liên minh mới như BRICS, RCEP. Bài viết cho rằng, hệ quả là tiến độ thực hiện các Mục tiêu Phát triển bền vững (SDG) bị chậm lại, trong khi tăng trưởng GDP toàn cầu suy giảm do chi phí quốc phòng gia tăng và thương mại bị đứt gãy.

Bài viết “Chủ nghĩa dân túy toàn cầu và các tác động quốc tế” của nhóm tác giả Daniel Wajner, Sandra Destradi và Michael Zürn phân tích sự lan rộng của chủ nghĩa dân túy trên phạm vi thế giới từ góc nhìn của một hệ tư tưởng độc đoán. Hệ tư tưởng này chia xã hội thành hai phe đối kháng, gồm “nhân dân liêm khiết” và “giới tinh hoa tham nhũng”, đồng thời kết hợp với chủ nghĩa dân tộc và sự hoài nghi đối với các thể chế đa phương. Các tác giả chỉ ra ba nhóm tác động quốc tế lớn của chủ nghĩa dân túy: (i) tập trung hóa và cá nhân hóa quy trình ra quyết định đối ngoại; (ii) ưu tiên chủ nghĩa dân tộc kinh tế và bảo hộ chủ quyền; (iii) bào mòn và làm suy yếu chuẩn mực của các thể chế, tổ chức quốc tế hiện hành.

3. Nghiên cứu Trung Quốc

Trong bài viết “Chiến lược của Trung Quốc nhằm chiếm lĩnh những không gian quyền lực mới”, Elizabeth Economy phân tích chiến lược của Bắc Kinh nhằm gia tăng ảnh hưởng tại các không gian chiến lược mới, gồm không gian mạng, công nghệ tiên tiến, vũ trụ, đáy biển sâu, các vùng cực và quá trình thiết lập tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế. Theo tác giả, Trung Quốc hướng tới mục tiêu gia tăng ảnh hưởng địa chính trị, tái định hình các quy tắc quản trị toàn cầu và tạo lợi thế cạnh tranh chiến lược với Mỹ và phương Tây.

Cùng chủ đề, bài viết “Trung Quốc sẽ thống trị lĩnh vực nào tiếp theo” đăng trên Tạp chí The Economist đánh giá năng lực sản xuất, chuỗi cung ứng và tốc độ đổi mới sáng tạo của Trung Quốc. Bài viết dự báo những ngành công nghiệp mũi nhọn mà Trung Quốc đang tập trung nguồn lực để vươn lên vị trí dẫn đầu trên thị trường toàn cầu trong thời gian tới, gồm công nghệ cao, năng lượng xanh như xe điện, pin và năng lượng mặt trời, trí tuệ nhân tạo (AI) và các thiết bị công nghiệp thế hệ mới.

Ngoài các bài phân tích chuyên sâu, Bản tin còn giới thiệu hai cuốn sách tham khảo mới xuất bản:

(1) Helmut Wagner (2025), Trung Quốc đi về đâu? Chuyển đổi kinh tế và những thách thức trong tương lai (China: Quo Vadis? Economic Transformation and Future Challenges), Springer, 219 tr.

(2) Dean Spears, Michael Geruso (2025), Sau giai đoạn tăng đột biến: Dân số, tiến bộ và lý lẽ cho con người (After the Spike: Population, Progress, and the Case for People), Simon & Schuster, 320 tr.

Bản tin “Thông tin khoa học đặc biệt phục vụ lãnh đạo” số 3/2026 cung cấp một bức tranh khái quát về cục diện thế giới hiện đại, từ cạnh tranh thể chế, xu hướng công nghệ tương lai cho đến các biến động dân số và xã hội. Đây là nguồn tham khảo hữu ích đối với công tác nghiên cứu, phân tích và hoạch định chính sách. Viện Thông tin Khoa học xã hội giới thiệu.

-VTT-